Cap. 4 - 8.1

Source: https://www.danteolivi.com/lsa-html-2-cap-4-8-1/

Gioacchino da Fiore, Expositio, pars I, ff. 39rb-40va: f. 39va. Più sviluppato in questo punto, radice e fonte del maggiore fra gli sviluppi settenari del libro, che nel luogo deputato, cioè ad Ap 1, 10 (Fui in spiritu in dominica die), il tema tradizionale della dura pietra rimossa dal sepolcro di Cristo, per cui si apre l’intelligenza spirituale della Scrittura, è certo memore della celebre visione di Gioacchino da Fiore, che nella notte di Pasqua gli aprì la comprensione del libro dell’Apocalisse: « circa medium (ut opinor) noctis silentium et horam qua leo noster de tribu Iuda resurrexisse extimatur a mortuis, subito mihi meditanti aliquid quadam mentis oculis intelligentie claritate percepta de plenitudine libri huius et tota Veteris ac Novi Testamenti concordia revelatio facta est ».

Gioacchino da Fiore, Expositio, pars II, f. 103ra-b: « Rursum numerus iste [vigintiquatuor] in sexti apertione signaculi colligendus esse monstratur, eo scilicet tempore quo consumandum esse credimus illud quod apostolus dicit: Cum plenitudo gentium intraverit, tunc omnis Israel salvus fiet [Rm 11, 25-26], nihilque de eo pertinere ad vetus testamentum, nisi forte dicat aliquis eo tempore colligendam esse summam istam ex omni tribu filiorum Israel quo isdem Iudeorum populus converterur ad Deum […] (103rb) Inde est quod illis, qui fuerunt primi, prostratis in deserto, novissimi duodecim cum filiis eorum qui ceciderant intraverunt terram illam fluentem (ut dicitur) lac et mel. Quia consumatis et ex parte consumptis in fine huius secundi status hiis qui abhorrentes nova emulantur adhuc vetera et antiqua, quasi ita liceat nunc prelatis ecclesiarum vivere secundum carnem quomodo videbatur licere patriarchis et prophetis, illi soli intraturi sunt in requiem illam, que in tertio statu seculi revelanda est, qui spreta vetustate littere, in novitate spiritus ambulare didicerunt. Igitur duodecim seniores duodecim esse apostolos nulla dubitatio est. Reliquos autem duodecim esse duodecim viros futuros, utrum sit intellectus an opinio lectoris iudicio derelinquo ».

Gioacchino da Fiore, Concordia, III 1, c. 7 (Patschovsky 2, p. 265, 3-13): « Dicit ergo Iohannes de Christo: “Qui post me venit, ante me factus est, quia prior me erat” [Jo 1, 15.27.30], quia nimirum futurus Christi adventus, in quo est revelanda claritas maiestatis, preponitur primo eius adventui, in quo est humanitas revelata, quia humanitas quidem ex tempore esse cepit, divinitas vero sine tempore est. Et bene non ait: ‘fuit’, sed ‘erat’, quia ‘erat’ et ‘est’ divinitatis est, ‘fuit’ et ‘erit’ humanitatis; nam ‘fuit’, ‘fuerat’ et ‘erit’ vix umquam aut numquam divinitati conveniunt. Sane hoc verbo ‘erat’ Iohannes maxime usus est, iuxta illud evangelii sui: In principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat Verbum [Jo 1, 1] ; et in Apocalypsi: Qui erat, et qui est, et qui venturus est [Ap 1, 4] ».

Gioacchino da Fiore, Expositio, pars II, f. 111ra: « Et notandum quod sacra mysteria non ita repente consumationem accipiunt quomodo subito pronunciari queunt. Nimirum quia nonnulla simul describuntur in libro, que per multa annorum curricula consumata sunt. Sicut ergo non repente solutus est totus liber, sed per tempora septem, ita et luctus ecclesie paulatim tollitur et velut per quedam incrementa consolatio crescit […] Sed quare radix David et non palmes aut vertex? Nimirum quia due sunt nativitates hominum, non quidem omnium, sed eorum qui in Christo renati sunt. Harum prima, que carnalis est, in radice, spiritalis in palmitibus designatur. […] Secundum hoc ergo dictus est Christus radix David, pro eo quod in radice vita arboris est, ex qua (ut diximus) surculi procreantur, quia re vera radix David et una ex preciosis radicibus pullulavit et facta est vitis vera, cui postea secundum spiritum innumeri palmites adheserunt ».

Gioacchino da Fiore, Expositio, pars II, f. 110vb: « Idcirco autem antiquis patribus hoc privilegium non est datum, quia venire per semetipsum decreverat, et erudire quos creaverat ipse, ut ipsum esse auctorem lucis tam doctrina quam opere testarentur. Erat interim scriptura sacra quadam obumbrata caligine ».

Gioacchino da Fiore, Expositio, pars II, f. 116rb: « Ecce quam magnus erit iste, si tamen presens non est qui bestie huic pessime presidebit in fine, quique hic a Ioanne cognominatur infernus. Nisi forte mortis nomine intelligendus sit Maometh cum successoribus suis, inferni vero appellatione alterius secte hominum heresiarcha procedentis ex eadem prima secta Sarracenorum, is videlicet qui vulgo dictus est meses mutus, quique in partibus africe et mauritanie in suis successoribus potentialiter regnat ».

Gioacchino da Fiore, Concordia, III 2, c. 5; Patschovsky 2, pp. 330, 6 – 332, 12: « Apertio quinti signaculi inchoata est a diebus Zacharie pape, qui respicit in concordia Ezechiam regem Iuda. A diebus denique pape Zacharie ceperunt reges Francorum romanum optinere imperium. Fuit enim rex Babylonis, cuius primo facta est mentio in libro Regum, amicus Ezechie (4 Rg 20, 12-19); nec minus primi reges Francorum amici pontificum romanorum. Sane circa finem surrexit rex alius in Babylone, per quem humiliata est valde superbia Ierusalem, secundum quod et nunc a diebus Henrici primi imperatoris Alamannorum quibusdam intricatis questionibus angustatur ecclesia. Et sciendum, quod sub quinto signaculo facta est primo mentio de Babylone, nimirum quia multitudo Christianorum, que a principio Ecclesie pro maiori quantitate bonorum dici iure poterat ‘Ierusalem’, iam nunc pro infinita numerositate malorum dicenda est potius ‘Babylon’; quamvis nec tunc defuerint, qui pertinerent ad ‘Babylonem’, nec modo, qui pertineant ad ‘Ierusalem’. De quorum numero sunt et illi, de quibus in apertione quinti sigilli dictum est in libro Apocalypsis: “Vidi sub altare Dei animas interfectorum propter verbum Dei, et propter testimonium quod habebant” (Ap 6, 9). Dictum est hoc de illis innocentibus, qui propter verbum Dei et testimonium veritatis, quod habent in semetipsis, occiduntur in sinu Matris Ecclesie a filiis huius mundi, sive quia nolunt separari a corpore Matris Ecclesie in tempore superborum, sive quia sic creduntur incorporati, ut nequeant separari, sicut nonnumquam accidit in Ecclesia Dei; et etiam, cum surgit regnum adversus regnum (cfr. Lc 21, 10) in populo christiano, et aliqui, non attendentes temporalem prosperitatem, sed tantum, ne faciant irritum iuramentum et primam fidem, eligunt magis mori in simplicitate sua et trucidari a militibus adverse partis quam solvendo iusiurandum peccare in facie Dei sui. Et tales quidem martyres multos assidue lucratur Ecclesia. Sed quoniam plerumque res venit in dubium, qui sint illi et cuius meriti, Deus ipse melius novit, qui solus intelligit cogitationes humanas et qua quisque intentione in rebus dubiis dirigatur ».

Gioacchino da Fiore, Expositio, pars II, f. 119vb: « Montes in hoc loco monasteria designant, insule ecclesias episcopales, que quasi in mediis fluctibus site sunt, dicente in hoc libro Ioanne : “Aque multe sunt populi multi” (Ap 17, 15). Movebuntur autem montes et insule de locis suis, quia effugatis conventibus monachorum et clero, aut destruentur penitus ut non sint, aut preter illa que in archa Noe designata sunt uti suis legisbus non sinentur ».

Gioacchino da Fiore, Expositio, pars II, ff. 120vb-121ra: « Si angelus iste Christus est, qui ascendit ab ortu solis quando resurrexit a mortuis, quis ita digne habere potuit nomen Dei vivi quomodo ipse, qui in substantia deitatis solus est vita et auctor vite, cuius etiam magnus clamor clara et aperta predicatio est, et prohibitio auctoritas potestatis? Quod si angelus iste romanus Pontifex intelligendus est, secundum quod et velle videtur in spiritu ascensio illa Zorobabelis de Babylone, sub quo reedificatum est templum Domini, nihilominus tamen Christus est qui vincit et triumphat in eo, maxime cum ipse solus principaliter teneat locum eius. Utique et signum Dei vivi, quod est mysterium crucis, portat in fronte sua, et ipse cum coepiscopis suis signat servos Dei nostri in frontibus suis, ad hoc unusquisque signum crucis, quod in fronte accipit, gerat in mente et paratus sit pro nomine Christi passionem subire. Ascendet ergo ille, quicumque erit, “ab ortu solis”, quia ut casus presentis vite non timeatur, veri solis, de quo dicit psalmista: “Ortus est sol et congregati sunt” (Ps 103, 22), et vicinam iustorum omnium resurrectionem certis inditiis predicabit. Et ad cuius etiam vocis virtutem adversarie potestates quiescent, et gaudium, quod in sexta parte libri inter pressuram et pressuram demonstratur affuturum, permittet fieri vel veniri in ecclesia Deus, quatenus institute signo crucis fideles acies ad complendum numerum electorum, quod reliquum erit prelii expedite percurrant. Sic post noctem illam qua piscatus est, Petrus vocatus est ad prandium Christi, sed mox peracto prandio audivit eundem Dominum dicentem sibi: “Sequere me”. Nox etenim illa in qua frustra usque mane piscatus est Petrus istam, de qua nunc agimus, tribulationem designat; prandium quod celebratum est mane, conclusa prius haud dubium multitudine piscium, gaudium quod noctis huius tribulationem sequetur. Quo nimirum gaudio consumato, mox incipiet prelium illud magnum quod in sexta parte libri apertius declaratur, cum dicitur: “Vidi bestiam et reges terre preparatos ad faciendum prelium cum illo qui sedebat in equo et cum exercitu eius” (Ap 19, 19). Designatum est autem et hoc ipsum in Petro, cui mox finito eodem prandio dictum est a Domino: “Sequere me”. Et post aliqua: “Cum esses iunior, tu ipse cingebas te; cum autem senueris, alius te cinget et ducet quo tu non vis” (Jo 21, 18) ».

Gioacchino da Fiore, Concordia, IV 1, c. 45; Patschovsky 2, pp. 471, 1-473, 10: « In Ecclesia incipiet generatio quadragesima secunda anno vel hora, qua Deus melius novit. In qua videlicet generatione, peracta prius tribulatione generali et purgato diligenter tritico ab universis zizaniis, ascendet quasi novus dux de Babylone, universalis scilicet pontifex nove Ierusalem, hoc est sancte Matris Ecclesie; in cuius typo scriptum est in Apocalypsi: Vidi angelum ascendenten ab ortu solis, habentem signum Dei vivi, et cum eo reliquie excussorum. Ascendet autem non gressu pedum aut immutatione locorum, sed quia dabitur ei plena libertas ad innovandam christianam religionem et ad predicandum verbum Dei, incipiente iam regnare Domino exercituum super omnem terram. Verum quia tribulatio Hesther in diebus Zorobabel creditur consummata, sequetur etiam hic valida illa tribulatio, que erit in diebus illius septimi regis, qui scriptus est in libro Apocalypsi (Ap 17, 9-10) et de quo dicitur in Daniele: Supra quam credi potest universa vastabit (Dn 8, 24). Et sciendum, quod sextum tempus duplex erit, sed tamen breviatum a Domino propter electos, ita ut iste due generationes pro una duplici generatione sint accipiende. Igitur, quantum datur intelligi, tribulatio Iudith ascribenda est generationi quadragesime prime, tribulatio Hesther quadragesime secunde. Quarum tamen similes complende sunt in proximo sub una duplici generatione – hoc est quadragesima prima, ut quadragesima secunda sit in sabbatum -, donec sequatur tempus gaudiorum, in quo et regnabit Dominus exercituum super omnem terram. Non enim regnabunt ultra super populum Domini reges superbi et ydolorum abhominatione polluti, sicut tunc et nunc, usque scilicet ad presentem diem – est enim et avaritia ydolorum servitus (Col 3, 5) -, sed is, qui redemit nos in sanguine suo, regnabit super eum, contritis pariter auro et argento, ere, ferro et testa (cfr. Dn 2, 31-45), deletisque omnibus regnis, a quibus passa est persecutionem omnis ecclesia iustorum a Iohanne Baptista, precursore Domini, usque ad adventum Helie. Omnia quippe hec et hiis similia ad regnum pertinent Babylonis et bestie que portat eam, in quarum desolatione universa peribunt. Erit ergo tempus illud, quod supererit usque in finem, absque humana estimatione annorum velut in sabbatum, sicut supra scripsimus, reputatum: absque bello, absque scandalo, absque sollicitudine et terrore, quia Deus benedicet ei et sanctificabit illud, eo quod in ipso cessabit ab omni opere suo quod patravit (cfr. Gn 2, 2-3) ».

Gioacchino da Fiore, Expositio, pars II, f. 122ra: « Dicat ergo nobis ipse qui scripsit, et nobis desiderantibus scire tam diu postulatus et pulsatus respondeat ».

Gioacchino da Fiore, Expositio, pars II, f. 123rb: « Mediam autem horam arbitror vocari tempus illud quod vocatur in scripturis dimidium temporis, quod scilicet tempus quasi septimum erit respectu trium temporum que in sex dimidiis temporum dividuntur, sive secundum veritatem sex menses, sive secundum typicum intellectum tempus illud septimum quod ultimis sex mensibus designatur ».