Liber sextus (quinta tribulatio)

Fratre Bonaventura propter famam scientie et eloquentie et sanctitatis ad cardinalatum contra suam voluntatem assumpto, successit ei in officio ministerii frater Hieronymus, qui ad papatum assumptus, vocatus est Nicolaus, qui fuit vir mansuetus et satis modestus et tardus ad iram et iniurias inferendas, licet esset remissus et tepidus in promotione bonorum.

Huic, cum esset in generalatus officio, ab iis qui bonorum alienorum invidia cruciantur accusatus est sanctus homo Dei frater Petrus Iohannis Olivi, de provincia Provincie et de custodia Narbone, et de castro quod appellatur Serinanum nativus, quod ex audacia et presumptione temeraria quasdam questiones, novitatem non modicam sapientes, composuerat. Quod ut audivit frater Hieronymus, fecit eum ad se vocari, et dixit ei quod questiones quas de Domina nostra virgine Maria fecerat portaret ei. Qui confestim attulit eas ante ipsum. Quas ut legit, mandavit eas igne cremari. Quo facto, abiit frater Petrus, immutato vultu et animo tranquillo et, quasi magnum honorem recepisset gaudens, lotis manibus celebravit missam.

Quod notantes quidam de iis qui eum virtutis sue merito diligebant, captata hora opportuna, interrogaverunt eum dicentes: «Frater Petre, quomodo post tantam reprehensionem et iniuriam tibi a ministro factam, statim, absque aliqua confessione premissa, potuisti missam celebrare?» Qui dixit eis: «Ego iniuriam illam et reprehensionem pro honore et beneficio habui, et ideo non dolui neque amaricatus sum, sed letatus. Quod si putatis quia de combustione et perditione questionum dolendum sit, illud nihil est, quia illas easdem et alias de eadem materia non minus utiles facile est mihi reparare et adinvenire».

Memores emuli sui iniurie illius illate sibi a generali, accesserunt ad eum postquam assumptus est ad papatum, et multis sermonibus conabantur eum inducere denuo ad persequendum fratrem Petrum. Quibus ille dixit: «Avertat Deus a corde et mente nostra tanto viro, qui excedit penes omnes homines nobis notos in devotione et reverentia et amore honoris Christi et Matris eius, iniuriam aliquam vel molestiam per nos aut per alios inferre, et Christi iram et Matris eius contra nos cum tanta dementia provocare. Nam quod olim per nos factum est, non ad iniuriam sed ad cautelam et pro eius utilitate est factum, volentes ex tali processu animi sui excellentiam et ingenii acuitatem ad gravitatem et humilitatem inducere, non quod aliquid sinistrum vel male dictum ille questiones continerent, sed fidelia et subtilia et devota ac multa laude digna».

Fuit igitur frater Petrus Iohannis mitis, mansuetus, humilis, devotus Christo et Matri eius et sancto Francisco, sapiens sapientia sibi divinitus infusa et acquisita, facundus et eloquens inter omnes sui temporis homines, et supra multos coetaneos suos et forsitan universos repletus sapientia spirituali et divina cognitione et gratia et veritate et amore sui ordinis, excessivus, compassivus, cautus et condescensivus, pius, discretus, prudens et sollicitus etiam supra virtutem ad omne bonum. Qui previsionis gratiam habens, multa previdit et utilia docuit et multum necessaria ad evitandum spiritualia pericula et ad consurgendum ad altissima et vera et novissima bona; previsus et prophetatus ab antiquo et monstratus, sicut Dominicus et Franciscus, multis fide dignis testimoniis.

Nam et abbas Floriacensis ordinis de ipso prophetavit, et previsum eum etiam fuisse ab antiquis et aliis qui prophetie spiritum habuerunt. Denique tota prima pars prophetie sancti Cyrilli, quam abbas Ioachim immensis laudibus effert, fratrem Petrum Iohannis principalissime tangit, et sue nativitatis locum et ordinem quem erat assumpturus, et persecutiones omnes, quas erat ab emulis passurus cum suis sequacibus, et annos et tempora et modos et loca, partim enigmatice partim historice, terminat et predicit.

Et hoc fecit Spiritus Sanctus, apud quem nihil preterit et omnia ei presentia sunt, ut de carcere temporis et cruciatu vite sensualis sursum electos fideles, corde et corpore mundos, ad gustandum et intelligendum initialiter per specula et enigmata prenunciationes bonorum futurorum facilius introducat, et quasi per quoddam secretum ostium introductos, pascat et reficiat, ne deficiant in huius deserti seculi via et fiduciam certam habeant, quia Deus de ipsis, quamquam a se vilissimi sint, curam principalissimam habet.

Quis enim infidelium faciliter suscipiet quod innumera futura in Ecclesia, et bona et mala, etiam usque ad ea que videntur hominibus minima, ante Christi adventum annis mille Sybilla Herithrea predixit? In tantum ut sancti Petri de Morone simplicitatem, innocentiam, papatum, abrenuntiationem, seductionem et seductionis locum, et personas seducentes dare predixit et prescripsit, ita placuit Deo prenuntiari singularia facta Petri Iohannis et multarum personarum que spiritualiter sunt eius corpus et anima, et in spiritu dicuntur una persona, ut dum in pluribus complectitur et sub prefinito tempore quod singulariter de uno predicitur, veritas historica et spiritualis intelligentia facilius et solidius capiatur.

Prophetia enim illa, que sancto Cyrillo per angelum delata est, fratrem Petrum Iohannis vocat solem propter sublimitatem virtutum clarissimam et perpetuam incorruptibilitatem, et propter splendidissimam sapientie et scientie sibi divinitus infuse multiformitatem, et propter ardentissime et christiformis caritatis in Deum et ad proximum unitatem. Emulos vero eius scorpionitas vocat et de scorpionibus natos et propagatos et scorpionum imitatores. Hypocrite enim scorpionibus comparantur, quia blandiuntur facie et sermonibus adulantur, et simulant se habere pure dilectionis affectum et benignitatem ut capiant humanas laudes et favores et suas malignas intentiones impleant et occultent, et cauda pungunt et venena diffundunt, pravitate sermonum et morum auditores suos corrumpentes, et sequele sue adherentes inficiendo hypocritalibus spurcitiis et inquinamentis. Declinantes autem ab eorum sequela et vitia detegentes odiunt et dire feriunt, persequendo eos si copiam et tempus habeant, et mendaciter diffamando avide sitiunt, dolose tractant et crudelissime satagunt vindictam facere de omnibus qui verbo vel facto eorum conatus impediunt aut studiis adversantur; nec desistunt ab eo quod male conceperunt, donec inique conceptum malum opere compleant et perverse percutiant.

Quinta enim vexatio seu tribulatio ab invidia maligna laudes et favores humanos ambientium hypocritali et tenebrosa caterva, solem et solares radios gratis odientium et persequentium, a tempore concilii Lugdunensis intra religionem initium sumpsit. Sicut enim, Christo nato, stella regibus in oriente apparuit et ad Christum verum eternumque solem inveniendum et adorandum direxit et conduxit, sed eis Hierusalem intrantibus disparuit et ad inquisitionem eorum Herodes rex turbatus est et omnis Hierosolyma cum illo; ita sole nato in evangelice religionis regula et doctrine sue radios diffundente, nove gratie lumen et infusio bene regere studentium suorum corporum et animarum regna de singulis Ecclesie statibus plurimos efficax et viva devotio attraxit, et provocavit ad querendum et operandum et laudandum prefati viri et adherentium ei consilium, exempla et doctrinam.

Quorum devota laus et imitatio, illegitime nati et hypocritaliter et fraudolenter sanctitatem et virtutem simulantis et cathedram doctrine sibi tyrannice usurpantis regis, et pacis visionem se habere in vitiis et malitiis putantium et predicantium, affectus et corda conturbavit et invidia et maligno timore replevit; et suam cum talibus personis impietatem et malitiam palliantes, insidias dolose tam laudantibus quam laudatis parare, ut perderent, amaro animo studuerunt.

Et quia non est scientia nec sapientia contra Deum, solarem virum regentem et protegentem, cuius radiorum virtutem et operationem non recipiebant filii tenebrarum, nec permittebantur exstinguere lumen eius et perdere, ut volebant, conversi sunt ad persecutionem germinum radiorum eius, et iuvenes quosque, moribus eius et doctrine se totos conformare nitentes, malignis inquisitionibus et perplexis et captiosis examinationibus, quasi impietate pravitatis heretice mortuos diffamantes, inique lingue gladio occidebant, eosdem in sepulcris suorum carcerum seu fossis proiicientes et abscondentes; solis vero genitoris eorum radios rationum clarissimarum et caritatis calore flamantium formidantes, et presentiam ipsius non valentes sustinere, inquisitionem facere non audebant.

Quod ipse, qui lumen ex lumine Christo erat, intelligens et crudelitatis considerans scelestum spectaculum quod in oculis eius fiebat, assumpto socio, non vocatus ad ministrum generalem fratrem Bonagratiam, qui Avinione tunc erat, accessit. Quod cum audierunt minister generalis et emuli ipsius fratris Petri, qui generalem incitabant et provocabant suggestionibus importunis et sathanicis ad prefate persecutionis modum confirmandum et roborandum, conturbati vehementer obstupuerunt.

Vocat minister generalis provincialem ministrum non modicus iratus et dixit ei: «Nonne mandavi tibi quod preciperes ut ad me nullus frater nisi vocatus venire presumeret? Quare, me nesciente, fratri Petro Iohannis huc veniendi dedisti licentiam?» Dixit ei minister provincialis: «Ipse a me licentiam non habuit nec quesivit». «Explora» dicit ei generalis «ab eo quomodo et quare advenit». Dicit provinciali ministro frater Petrus: «Dicatis generali quod ego manifesta et urgenti necessitate et ratione coactus veni, quam coram eo et vobis omnibus proponere et declarare quantum potui festinavi. Congreget ergo absque dilatione aliqua fratres, quia res communis est propter quam veni, et utilis et necessaria omnibus».

Volens se minister generalis expedire de eo, et pro inobedientia quam fecerat reprehendere eum et penitentiam ei cum severitate imponere, capitulum celeriter congregari mandavit. Quibus congregatis, verbi radialem gladium pro themate proposuit eis dicens: «Spiritu oris sui interficiet impium», et sermonem cum tanto spiritus fervore et efficacia prosecutus est, ut in virtute verborum ipsius obstupescerent omnes, et corde et mente confusi tacerent, et sermonibus eius respondere nullus auderet. Sed gladiatus corde minister, eum nec de adventu redarguit nec penitentiam dedit, et quam adversus eum conceperat displicentiam dissimulavit et invitus corripientem subditum prelatus audivit, et auctoritatem habens, quem gratis oderat, corripere non presumpsit.

Sed post paucos dies minister generalis, a merore tabescens, elanguit et infirmatus de hac vita subtractus est, et cum eo pariter duo principaliores emuli fratris Petri, qui generalem ministrum pre ceteris omnibus ad inique illius persecutionis rabiem promovendam inflammabant. Et cognoverunt omnes quod, prophetico spiritu illustratus a tali auctoritate denunciandi sermonis malignantibus et inique agentibus initium fecit.

Miracula tua sunt hec, Christe, que pro servo tuo fecisti, contemptibilia et imperceptibilia stultis, sed sapientibus et timentibus Deum amabilia multum et veneranda. Unus subditus odio habitus, ad multos odientes et auctoritatem et potestatem habentes super eum et occasionem nocendi et persequendi querentes et investigantes, accessit securus et spontaneus, non vocatus frangit legem, obedientiam non querit; voluntati parent inferioris et eis exsecrabilis et rebellis superiores, auctoritatem obliviscuntur et modos inimicitie non observant. Voluntatis in eis ligatur seu impeditur arbitrium, displicentem et displicentia audiunt, abhorrent audita, nec vicem subito indignati prelati ex increpatione retribuunt sed simulant benignitatem amare, perdunt verbum eloquentes, tractant concitati et furentes penam ante provocationem excogitatam infligere, et in presentia unius ligati estuant, et quem videre vix poterant non obiurgant, perdunt sapientiam iniusti sapientes et responsionis verba iniusta adversus iustum non habent, sed festinant celeriter dimittere quem sustinere non poterant.

Sed revera pravitas animi et malignitas voluntatis cecat oculos mentis et insensibilitatem inducit in hominibus perversis ut iudicia Dei non considerent, nec sentiant mala que agunt. Hinc est quod emuli eius, astutiis et adinventionibus dolosis et calumniis et persecutionibus iniquis et amaris, tam ipsum quam adherentes ei ante mortem et post mortem, in ordine et extra ordinem, occulte et manifeste, diffamare, improbare et persequi totis conatibus numquam cessaverunt. Nec possent explicari paucis sermonibus que olim acta sunt, et nunc usque aguntur contra ipsum et ipsius imitatores et doctrinam. Et licet ipse, dum vixit, potenter et clarissime, et Parisius et ubique, verbo et scripto, suos diffamatores iniustos, mendaces et male sentientes ostenderit, nihilominus semel et secundo prevaluit in persequentibus proterva voluntas, et personam pertinaciter ac doctrinam damnaverunt. Exhumaverunt ossa eius et contumeliose et furibunde exterminaverunt sepulcrum, et sanctitatis eius et devotionis fidelium ad ipsum oblata signa et totis viribus spiritus operationem in fidelibus extinxerunt.

Carcer, ferrum, plumbum nigrum, penna, charta, fulgur, tonitrua, ignis, motus velox, testis falsus, frater supplantans, iudex odiens, divisio lucis, vox intersecans, terra, flatus, sanguis et dispersio gregis, omnia silentio fixa manendo clamant, revocant preterita, ventura presentia monstrant; agitati vinculum et fractio funis, reciproca percussio et contradictio finis, conversio ad oppositum et tunica lepre, venenum et liber et continentia fecis, lubrici extensio et absorptio terre, soli testimonium suo tempore dabunt. Dant nunc, sed pauci, qui tempus et sensus, flante spiritu, linquunt, et in momento lustrante fulgoris igne, certa sed invisa sensu per foramina vident. Ii fixi manent in veritate finis, et ideo non hesitant nec computant tempora longa. Omne longum breve est quod sub tempore transit, et clauso rotatu, transvolat ad eterna et capiti iungit communicata cruce, qua regnat in celis. Ut conregnemus ei, accedamus ad eum cum puro corde et consideremus rationes quare amator fratrum suorum, et defensor, et excusator, et laudis et honoris eorum zelator et procurator, ab ipsis tam valide impugnatus et gratis odio habitus sit. Rationes enim ex parte persecutionem sustinentis, occasiones vero quesite et affectate ex parte persequentium.

Rationes enim quare demones et homines caritate et veritate vacui odiebant eum, sunt quia perfecta caritate Christum amabat et proximum, et laudem Dei et honorem ardentissime sitiebat, et sollicite querebat et predicabat et studebat illuminare omnes luce spiritualis sapientie, et attrahere ad amorem Christi et vite ipsius perfectionem, imitationem et fidelem et catholicam cognitionem et confessionem; et quia demonum astutias et fraudes et insidias cognoscebat et detegebat et verbo et scripto, et christiane sapientie occulta producebat in lucem et claris rationibus elucidabat et intellegibilia faciebat, quantum poterat, magnis et parvis; et pseudoprophetarum religiosorum et doctorum carnalium et vaniloque philosophantium et carnaliter viventium, et cupiditate et simoniis corrumpentium et fedantium sacra et ecclesiasticum statum, et dilaniantium et devorantium et dispergentium Christi gregem, exaggerabat offensas, arguebat crimina, denunciabat pericula, iudicium minabatur; corruptelam quam inducebant execrabatur et improbabat, supplicia et damnationem et iustam retributionem, cum reprobatione et maledictione eterna, ipsos hereditarie possessuros ex privatione gratie et malis culpe, que incurrebant Deum inhonorantes et exacerbantes, ostendebat.

Prerogativa gratie sapientie singularis, qua excedebat omnes coetaneos sui status et quam Domino infundente susceperat, amantibus habere nomen scientie in eum invidie et odii fomitem suscitavit. Ad hoc incredibilis omnium fidelium devotio, et presertim devotarum personarum et amantium in veritate paupertatis et humilitatis et illibate virginitatis Christo servire, emulationem et invidiam prefatis adauxit.

Super omnia vero zelus ardens qui erat in ipso de bono statu sui ordinis et totius Ecclesie, et excessiva devotio et sincerus amor quem habebat ad sanctum Franciscum et ad regulam evangelicam et apostolicam vitam, quam Iesus Christus ei revelare dignatus est, pro cuius defensione, declaratione et observatione pura, fideli et integra, oratione, operatione, predicatione, disputatione, doctrina et conscriptione, quamdiu vixit, fidelissime laborare non destitit. Et impuritates, relaxationes et excessus et mores et actus et traditiones et doctrinas, puram et fidelem et necessariam saluti observantiam impugnantes et offendentes, odibat et confutabat veris et clarissimis rationibus, et improbabat sententiis firmissimis scripture sacre et sanctorum doctorum auctoritatibus.

Et istud fuit causa et occasio omnium principalis et maxima, causa ex parte sua et ex parte emulorum occasio, qua moti sunt mittere lignum in panem eius, detractionem scilicet in vitam, heretice pravitatis scandalum et infamiam in doctrinam, persecutionis crucem in personam eius et omnium pro Christo adherentium ei et imitantium et diligentium ac qualitercumque defendentium eum. Et fuit et est ista vexatio a tenebrarum spiritibus ex invidia mota, acerba, multiplex et diuturna ac valde perplexa, et plurimos involvens fratres in religione, devotas personas in statu seculari, abiectos et humiles de penitentie statu; et multum similis illi persecutioni quam diabolus adversus Iohannem Chrysostomum, iuxta nomen suum sanctum vere aureum, vita, moribus et doctrina, in Ecclesia olim ex causis vere similibus suscitavit. Nam tunc sancti contra sanctum pugnaverunt, et semel et secundo adversus eum consilium sanctorum stetit et damnavit exilio, et cum ipso episcopos et diaconos et alios plurimos.

Nam et magnus ille doctor sanctus Cyrillus de sancto Iohanne tunc dixisse fertur: «Iudas inter apostolos et Iohannes inter episcopos». Nec cessabant etiam post Iohannis mortem a detractione ipsius, donec sanctus Iohannes Cyrillo in visione apparuit et ipsum tam valide pede percussit in ore, quod maxillas eius divisit usque ad aures, et in penam sue culpe sic divisas portavit usque ad mortem. Ita nec emuli fratris Petri Iohannis cessabant ab ipsius detractione et persecutione, donec eorum peccatum et culpa, plaga aliqua patenti et semper duratura de celo a Christo, per eundem sanctum, feriantur.

Inimicabantur ei fratres et doctrinam ipsius, presertim in ea parte qua religionis statum tangebat, fuscare querelis et mordere detractionibus et calumniis depravare nitebantur. Nam articulos plurimos, ipso vivente, emulis ipsius contra eum in iudicio proponentibus, vocatus est Parisius a generali ministro coram magistris et aliis fratribus ibi congregatis ad proposita contra ipsum responsurus. Ad que omnia tam sapienter et diserte et plene respondit ut adstantes omnes mirarentur et stuperent et confiterentur catholicam esse assertionem suam de prefatis articulis, et accusantium quisquam adversus eum non auderet proferre sermonem.

Nam et tempore fratris Arlotti generalis ministri, Parisius exsistens et transiens solus per claustrum vel locum in quo minister cum duobus magistris sedebat — fratre scilicet Richardo et Iohanne de Murro — generalis, qui erat vir mansuetus et humilis, ex industria vocavit eum ad se et dixit ei: «Fratre Petre, quia nos omnes audivimus quod super questione illa de essentia divina quedam singularia dicis, vellem quod nunc aliquid coram magistris istis, pro parte illa quam magis tenendam opinaris, diceres». Qui dixit: «Pater, omissis sanctorum auctoritatibus, ad presens dicam vobis septem principales rationes, quarum quelibet habet septem rationes adnexas quibus roboratur». Et incipiens a prima usque ad ultimam prosecutus est. Quibus auditis, subridens minister dixit duobus illis magistris qui multum opinioni illi adversabantur: «Frater Richarde et frater Iohannes, respondete ei». Nec quisquam eorum presumpsit ei quidquam respondere, quamvis minister invitaret eos ad respondendum. Hoc ipsum erat de omnibus aliis questionibus in quibus fratres adversabantur ei. Non enim poterant resistere sapientie et spiritui, qui loquebatur in eo.

Probabat enim fratribus et demonstrabat rationibus clarissimis et auctoritatibus sanctorum innumeris et tractatus fecit plurimos, in quibus et rationes et auctoritates quas adversarii inducebant ad oppositum probandum potenter confutabat et improprie et non sane inductas declarabat; asserendo quod abdicatio omnis iurisdictionis et usus pauper erant de substantia vite apostolice et de substantia vite et regule beati Francisci et professionis.

Et vocabat usum pauperem talem usum qui, omnibus pensatis, merito censeri debeat potius pauper quam dives, nec extremam necessitatem victus, ex qua status religionis redderetur periculosus, inducens, vel excludens necessaria vite et utensilium quorum usu indigent ad exsecutionem officiorum sui status. Non enim omnium rerum usum habere debent fratres, ut dictum est, ad ullam superfluitatem, divitias seu copiam que deroget paupertati vel thesaurisationem, vel eo animo recipiant ut ea distrahant sive vendant, nec sub colore providentie in futurum nec aliqua occasione, quin immo apparere debet in eis et esse omnimoda abdicatio, quoad dominium, et in usu necessitas; hoc autem secundum exigentiam personarum.

Docebat etiam et asserebat quod impuritates paupertatem promissam et regularem perfectionem fedantes et obscurantes et ledentes pertinaciter defendere tamquam bonas, et cogere ad earum observantiam et impugnare zelantes et loquentes contra eas et volentes in his ad puram regulam observari, aut est peccatum mortale aut maximum periculum peccati mortalis, et precipue ubi de se est evidens eas esse impuritates nostri ordinis. Nec in hoc excusat, immo potius accusat, ignorantia crassa vel affectata; et quod multo peius erat introducere et defendere impuritates universales, que scilicet per totam multitudinem se diffundunt, quam impuritates particulares, que scilicet paucas personas contingunt. Et consimiliter peius est introducere aut defendere impuritates longe vel sempiterne durationis, quam parve durationis; et etiam impuritates mundum scandalizantes aut plebibus lumen et exemplar perfecte vite abscondentes et obfuscantes, quam alias.

Et ideo dicebat quod notabiles excessus locorum et edificiorum quantum ad pretiositatem materie et curiositatem forme et politure, et quantum ad quantitatem vel sumptuositatem, et quantum ad multiplices questus quos inducebant et in sui fabricatione exigunt, erat periculosa impuritas, et precipue defendentibus eas et cogentibus ad eas, pro eo quod sunt longe et quasi sempiterne durationis et quasi fere in totam multitudinem se diffundunt, et quia mundo prebent malum exemplum et exemplar vite Christi obfuscant.

Et consimiliter litigare aut causidicare pro iure sepulturarum aut funeralium aut quacumque re temporali erat notabilis impuritas, et precipue ubi erat horum frequentia et multiplicatio et longa continuatio et multitudinis fratrum ad hoc inhiatio et fervida et animosa incitatio. Quia hoc etiam in secularibus maior imperfectio est quam proprium possidere et quam lucra mercationum sectari, preterquam in quibusdam casibus, et hoc sub certis circumstantiis, imperfectionem huiusmodi pro magna parte tollentibus. Et etiam quod hoc facere per personas seculares, eas instigando et conducendo et expensas omnes solvendo, movendo et consulendo, eo modo quo a plerisque fieri videmus, non solum erat impuritas, sed quasi quedam fraus occulta regule et puritatis eius.

Consimiliter procurare pitancias annuales, et querere annuos redditus, et preter imminentes necessitates providere sibi in posterum super necessitatem; aut congregare que superfluunt, ut serventur; aut procurare ut pro iis pecuniarum copie habeantur, ab eis vel ab aliis qui pro ipsis eas recipiunt, est notabilis impuritas et enormis transgressio regularis.

Dicere et tenere quod ordo noster possit ire ordinarie calceatus aut equitare, aut quod possit indui de scarleto, vel eque pretiosis vestibus sicut canonici regulares, aut usum habere agrorum et vinearum et consimilium, est enormis blasphemia regule et apostolice vite quam promisimus; similiter ordinem nostrum sepulturas recipere propter emolumentum temporalium, ita quod alias parum aut nulla cura esset recipere et procurare; et ob id contractus obligatorios instituere pro annuis legatis et oblationibus; et missarum celebrationibus insistere pro diurnis et annuis pitanciis per hanc viam sibi acquirendis, est altitudinem perfectionis totiusque nostri ordinis statum ad maximas imperfectiones deprimere et ad horrenda pericula simoniarum nos inducere et illaqueare.

Docebat etiam et dicebat quod apostoli et episcopi, qui instar apostolorum professi sunt vitam apostolicam, quantum est de vi voti evangelici et professionis evangelice, tenentur pauperem usum servare, ut patet de Martino, Basilio, Gregorio Cesariensi, Maurilio, Germano, Ammonio et similibus, qui eo modo quo apostoli tenebantur se teneri verbo et opere ostenderunt et docuerunt, licet aliquos eorum ad tempus excusare potuerit communis ignorantia iuris evangelici super isto casu, eo modo quo, secundum Augustinum in libro de Baptismo contra Donatistas, temporibus Cypriani tenentes quod venientes de heresi essent rebaptizandi potuerint excusari a peccato mortali, antequam hoc esset per generale concilium clare et explicite declaratum. Et tamen, quantum erat de vi legis evangelice, semper hoc erat ex suo genere peccatum mortale et hereticum.

Docebat etiam solis scripturis sacris et soli fidei catholice seu fidei Romane Ecclesie adhereri debere ex fide et sicut vere fidei; nulli autem humane opinioni, seu sue seu, cuiuscumque alterius magni doctoris, nisi prius solide et fideliter ostenderetur quod ipsum est de fide Romane Ecclesie, et illi tamquam fidei solum esse adherendum. Diabolicum autem esse asserebat alicui humane opinioni tamquam ex fide immobiliter adherere, et quod nulli determinanti hoc vel illud esse de substantia fidei catholice tenetur quis necessario assentire — nisi soli romano pontifici aut concilio generali — nisi quantum ratio et auctoritas scripture sacre vel fidei catholice per se ipsam definit et cogit.

Privilegia autem que puritati regule derogant, sicut sunt illa que ad litigia et iura temporalia disponunt recte vel indirecte et alia consimilia, non posse fratres habere salva regule puritate dicebat, et multo minus licere ea per preces indebitas seu importunas a summo pontifice extorquere, et multo minus licere talibus uti. Recurrere autem ad procuratores seu officiales pape seu episcoporum, seu quorumcumque aliorum, sic quod per talem recursum instigentur ad causas et litigia inferenda et deducenda pro legatis, vel pro elemosinis fratribus assignatis, vel pro sepulturis, vel pro funeralibus aut consimilibus, sapit impuritatem promisse regule et etiam quandam fraudem, non solum contra paupertatem evangelici status, per quam a causis temporalibus et litigiis summe fratres debent esse semoti, sed etiam quantum ad humilitatem, simplicitatem et tranquillitatem, ad quam pre ceteris ex promissione evangelice regule sunt adstricti. Et precipue hoc verum et clarum procul dubio est quod, quando tali modo ad eos recurritur, quod clerus et populus inde scandalizatur, et perfectio vite evangelice coram omnibus denigratur, et ex hoc congregatio fratrum et religionis tota ipsis odiosa et onerosa redditur.

Nam et licitus modus vivendi fratribus in regula providetur expresse, scilicet ut, vel de illis que offeruntur liberaliter, vel de iis que mendicantur humiliter, vel de iis que per laboritium acquiruntur, evangelice sustententur. Constat autem quod in nullo horum trium modorum continetur modus conquirendi per litigia et causidicationes ad litigia incitantes et ad litigiorum negotia sic ad plenum deducentes, sicut anima per motum sui corporis exteriora opera agit et deducit. Quidam enim fratres nolunt esse corpus in causis temporalibus, scilicet ut per se et immediate compareant in iudicio, sed bene volunt esse anima, ut scilicet alios incitent et moveant, et expensas et advocatos et cetera ad hec necessaria et utilia toto posse procurent. Hunc modum asserebat non solum esse impurum in regulam, sed etiam fraudolentum.

Manulevare etiam et mutua contrahere statui evangelico non licere, nisi pro aliqua evidenti necessitate, et cessantibus elemosinis, et a piis personis et absque cuiuslibet obligationis vinculo. Similiter componere pro funeralibus seu pro quacumque re temporali, si proprie sumatur verbum componendi, sapit quandam iurisdictionem in eo qui talem facit compositionem et servat, alias improprie diceretur componere, quia nemo componit de re vel pro re in qua nihil iuris habet. Et tali modo viris evangelicis illicitum esse dicebat.

Pro talibus et similibus traditionibus et documentis, que ad conservandam religionem in omni perfectionis et sanctitatis veritate, ex debito sibi traditi a Deo talenti multiplicandi et ex sincera caritate et zelo salutis animarum ad Christi honorem, continue dabantur ab eo, multas adversitates sustinuit et contradictiones plurimas, et detrahentium torsiones, et cordiales dolorosasque transfixiones de vexationibus et penosis et variis et amaris punitionibus et carcerationibus sanctorum fratrum, que fiebant ab adversariis veritatis propter adherentiam ad vitam eius et doctrinam.

Nam, ipso vivente, primo carcerati sunt viri sancti frater Iohannes de Valle, frater Iohannes Iuliani, frater Franciscus Leneti, frater Remundus Aurioli et frater Iohannes Primi et alii plures. Postea vir ille singularis perfectionis frater Pontius Botugati, in opere potens, in sermone fervens et efficax, quem canes illi rabidi tam crudeliter et impie tractaverunt, pro eo quod ad comburendum aliquos tractatus, quos sanctus pater frater Petrus ediderat, tradere nolebat; quod crudelitatis sevitia in eum exercite audientium animos turbat et implet merore super impietate persequentium et super patientia insuperabili talia pro iustitia letanter sustinentis, admiratione pariter et stupore.

Nam, vinculis ferreis compeditum et catena ferrea, infra carcerem fetidum, arctum et tetrum ligatum includunt, et affigentes trunco catenam, in tantum eum coarctant et stringunt, ut non alibi, nisi ubi sedere ferro gravatus cogebatur, posset secedere vel modicum ad requisita nature: super nudam humum, urina pedum suorum et stercore stratam, fetentem et lutosam, infixus sordido limo, iacebat. Panem arctum et acquam brevem ei proiicientes, ab ipsius aspectu faciem avertebant, bestiis crudeliores et serpentibus nequiores, nullius humanitatis obsequium ad hominem, quem vere sanctum esse noverant, usque ad mortem verbo vel opere penitus ostenderunt. Infirmatus tandem iacebat, vel potius reclinatus sedebat sub pondere ferri, in fetoribus stercoris et urine, animo letus et caritatis igne succensus, infinitas Deo gratias referens, spiritum Deo reddidit, fortitudinis insuperabilis et patientie imperturbabilis exemplum et formam omnibus derelinquens.

Maledicta sit hec porca malefica que fratrem hunc Pontium, mansuetudine et innocentia agnum et perfectione virtutum omnium vere agniculum, interfecit. Non approbet, sed improbet crudelitatem et sevitiam eius omnis homo perfecte Christi caritatis et sapientie sensum et lumen habens, et omnis catholicus christianus simpliciter et fideliter in Deum credens et Christum sequens. Maledicant ei caritatis Christi solacio ferventes et habentes Christi sensum et viscera pietatis, et previam filio perdictionis impietatem fugiant, abhominentur et horreant, et sub habitu sanctitatis et nomine humilitatis superbie pestem et immunditie sordem subintrasse cognoscant, et fructibus spiritus privatam et virtute verbi Christi arefactam, ante future crucis eius ultimam exaltationem, foliis virentem ficum ficte religionis intelligant.

Nam nullum signum evidentius iudicii synagoge dedit ante suam crucem apostolis Christus, quam arefactionis ficus frondose repente in maledictionis sue verbo siccate. Nam si fidei vita, que per caritatem operatur, Pharisei et seniores ac doctores et sacerdotes vixissent, nec Christum dominum glorie crucifixissent, nec exterminationis sue iudicium incurrissent. Ita et nunc, si paupertatis evangelice professores promisse perfectionis veritatem studuissent amare et operari, nec privati gratia persequerentur homines innocentes, nec perfectionem sue professionis negantes impugnarent, nec venturis malis pararent vias et aperirent portas, nec iudicii et exterminii superventuri experirentur ultionem.

Mortuum invenit virum sanctum fratrem Pentium crudelissimi illius carceris custos, et guardiano loci nunciat celeriter mortem eius. Qui duobus fratribus laicis robustis corpore mandat in fossis horti foveam aliquam facere et in ea corpus, hora secreta proiectum, humo operire. Accedunt fratres ii iniuncta perficere, et dum laborant corpus semisepultum in vermibus et stercore a catena et vinculis ferreis solvere, a lumbis deorsum inveniunt a multitudine vermium ex magna parte corrosum. Intuentes vero vultum ipsius obstupuerunt, eo quod quedam claritas refulgebat in facie eius, que videbatur naturam hominis excedere et esse potius angelica quam humana.

De corpore vero reliquo sordidato fecibus illis, non fetor egrediebatur, sed odor, qui et stercorum fetorem vinceret et stuporem immitteret et mentes eorum non parva admiratione repleret. Commutatur animus eorum a ferali duritia, quam habuerant ad eum dum viveret, et obedientiam eis iniunctam mansueta mente perficiunt. Et quem sanctum, ex iis que videbant, credere cogebantur, more bestiarum in fosso proiiciunt, operientes humo eius corrosum corpusculum humanitatis gratia et ne impietas in eum commissa in populo vulgaretur.

Habuit quidem et aliud principium tribulatio ista quinta in provincia Marchie. Tempore enim quo generale concilium a bone memorie sancto papa Gregorio X Lugduni celebratum est, quidam rumor insonuit in partibus Italie quod summus pontifex decreverat in prefato concilio fratribus minoribus ac predicatoribus ac ceteris mendicantibus proprium dare. Quod audientes fratres, equo animo pro magna parte tollerabant. Aliqui vero, sed pauci, moleste tulerunt valde quod dicebatur, et sui cordis conceptus celare non valentes, immo nolentes, si contingebat quod de tali materia in communi sermo moveretur, sui pectoris archana reserantes fratribus qui, propter obedientiam summi pontificis et concilii decreta servanda, possessiones ac redditus se recepturos dicebant, contrarium se facturos respondebant. Istis pro parte sua et illis pro sua, auctoritates et rationes per modum disputationis allegantibus.

Ex tali igitur modo conferendi innotuit animorum divisio et firmum utriusque partis deliberate electionis propositum. Ex hoc, absoluto concilio, pars illa maior fratrum, que possessiones et redditus recipere melius et securius esse probabat et assertionem paucorum dicebat esse erroneam, in primo eorum capitulo post concilium celebrato postulavit de prefatis fratri­bus, tamquam de schismaticis vel erroneam opinionem tenentibus, inquisitionem fieri, et si non resipiscerent punitionem tamquam de hereticis rigide fieri. Facta igitur de prefatis fratribus inquisitione, exceptis tribus fratribus, omnes, sicut voluerunt fratres, recognoverunt culpam suam et, cum papa fratribus proprium non dedisset, otiosum et superfluum iudicaverunt pro talis questionis suppositione cum suis superioribus litigare.

Illi vero tres fratres, videlicet Raymundus et Thomas de Tolentino et Petrus de Macerata, sue assertionis partem – auctoritatibus et rationibus, et ex eo quod Ecclesia et summus pontifex tamquam rem non solum inconvenientem, sed ut damnosam et in apostasiam deducentem, et nec sub potentia cadentem ac per hoc nec possibilem, numquam esset facturus – audacter defendebant. Sed succumbebant fratres quantumcumque sapientes cum eis disputando et vim positionis eorum aut non poterant vel nesciebant dissolvere. Ex quo amplius turbati, ut schismaticos, abscissis habitibus, segregatos a fratribus in quibusdam eremitoriis recluserunt.

Revoluto anno, iterum ipsos ad suum capitulum vocaverunt, et cum tribus diebus verborum concertatio durasset nec valerent fratres eorum rationes veraciter confutare, quidam sapiens frater nomine Beniamin, qui prudentia, sanctitate et antiquitate ceteros excedebat, vocavit ad se fratrem Petrum de Macerata et secrete dixit ei: «Filii, non est bonum hanc resistentiam verborum cum fratribus istis facere. Dicas, cum te vocaverint, quod huius questionis solutionem meo iudicio et conscientie derelinquis, et quod tu credis de ea et tenere vis illud quod ego teneo et sentio, quia mea conscientia non discordat a vestra». Et tali modo, post tres annos, eorum penitentie questio illa determinata latuit. Sed conscientie discordantes et studia diversa et desideria compugnantia in his et illis remanserunt.

Illi enim ordinis statum et robur et permanentiam, in edificatione locorum in mediis civitatibus et castris, in attractione populorum, in procuratione sepulturarum et receptione testamentorum et quorumcumque legatorum, in multiplicatione librorum et scholarium et scholarum, et studio scientiarum, et impetratione privilegiorum et ceteris similibus; illi vero sentiebant oppositum de predictis omnibus, et ex toto corde et mente et viribus omnibus conscientie fundatoris et puritati doctrine eius inherebant. Et in tantum infra non multa annorum curricula multiplicati sunt, quod fratres alii timere ceperunt ne ad eorum conscientiam et vitam sectandam maior pars fratrum converteretur, et exinde eorum studiis et voluntatibus resistere presumerent, et multiplicatos reducere ad suum propositum sequendum faciliter non valerent.

Super huiusmodi humani seu pharisaici timoris impulsu, a spiritu maligno agitante et cribrante statum Ecclesie, quando permittitur, et hominum corda, ipsis Deo permittente immissi, secrete conveniunt quinque ministri, et habito simul tractatu, ex communi deliberatione concordant quod nullum erat efficax remedium, nisi processus de facto contra principales huiusmodi fratres facere et punire eos ad terrorem omnium, absque omnis inquisitionis examine, tamquam schismaticos et heretice pravitatis labe corruptos et ordinis destructores.

Quid plura? Quod impie tractaverunt, in sequenti eorum provinciali capitulo scelestius prosequuntur, et conculcato omni humani ac divini iuris ordine diffiniunt, determinant et sententiant quod fratres Tramundus et Thomas de Tolentino, qui nunc in Tana Indie cum sociis palmam martyrii adeptus feliciter transivit ad Christum, et Petrus de Macerata et quidam alii, nulla eorum culpa detecta seu particulariter assignata in sententie eorum litteris, velut heretici et ordinis destructores carceri manciparentur perpetuo, privati confessione, sacramentis Ecclesie, librorum omnium usu et etiam breviarii, et in fine ecclesiastica sepultura. Statuentes et per obedientiam iniungentes illis fratribus, qui eisdem de extrema necessitate naturalis sustentationis servirent, ut cum ipsis nullatenus loquerentur, sed mane et sero carcerem et compedes cum diligentia viderent ne forte, suo conatu vel alterius cuiuscumque fratris auxilio, fugere valerent. Tyramnicum preceptum ad terrorem omnium apponentes quod, si quis frater presumeret vel auderet dicere talem sententiam esse crudelem vel iniustam aut indiscrete et non bene latam, pena simili ut hereticorum fautor et destructor ordinis pariter puniretur et eidem pene et sententie subiaceret.

Contigit autem quod quidam sanctus frater, nomine Thomas de Castro Mili, audita tam impia crudeli et dira sententia que mandabatur semel in hebdomada omnibus fratribus in eorum capitulis legi, spiritus fervore et veritatis zelo accensus, responderet et diceret: «Non facio vitam meam me ipso pretiosorem. Ego certus sum hanc sententiam esse iniquam et iniustam, et sine timore Dei et caritate factam, et Deo dispicibilem et omnibus sanctis». Qua confessione coram omnibus facta, ex vi legi illius similitudinem mahometice legis habentem, confestim detinetur, privatur habitu et diris vinculis ferreis compeditus in tetro carcere clauditur, ubi inhumane tractatus post paucos menses infirmatus est. Sed Saracenis crudeliores, infirmanti omnis pietatis viscera claudunt, et Christi caritatis mandato reiecto, illius impie legis statutum litteraliter implent. Qui letus et Deo plenus, inter angustias corporis gratias agens, emisit spiritum. Cuius corpus, instar corporis fratris Pontii Botugati, tamquam cadaver animalis bruti in quodam fossato horti fratrum proiicitur et humo tegitur, ne a secularibus videatur.

Talia sunt humilium pauperum vite tue et evangelii professorum iudicia, benigne Iesu, qui animam tuam pro inimicis salvandis spontanee tradidisti ut – tue pietatis obliti et immemores nimie caritatis – nature, legi et gratie contumeliam scienter inferre pietatis tue cultum esse impudenter predicent, et sevitia et feritate Saracenos et Tartaros excedere se tibi magnum et precipuum tui cultus obsequium prestare confirment. Nam de proprie voluntatis subverso arbitrio equitatis, sibi regulam fabricare licitum putant, qui Evangelium promiserunt, et cordis sui sequi et implere cogitatus, sanctitatis et iustitie incorruptibile indumentum opportunum ad oblationem iugis sacrificii assumere se ostendunt, ut de malitia et pravitate bonitatis et rectitudinis famam nanciscantur, et contra veritatem nomen sanctitatis et iustitie consequantur. Mendacium enim pro veritate statuere, et proprie laudis zelum pro divine laudis zelo emulari, et de proprii cordis adinventionibus et studiis aliis ex male presumpta auctoritate legis facere lationem, est Antichristi simulacrum in templo Dei ponere antequam veniat, et ad ipsius transmigrare sectam antequam predicet, et pro ipso pugnare antequam appropinquet.

Interea afflictorum pauperum patre benigne et misericorditer disponente, decedente generali ministro, eligitur frater Raymundus Gaufredi de provincia Provincie in generalem, vir mansuetus et pius et omnium bonorum amator. Qui pluribus provinciis ordinis visitatis, ad visitandum Marchie provinciam studiose pervenit, ubi, ut moris est, eorum provinciali capitulo congregato, post multa que correxerat, examinare et inquirere cepit cuius erroris vel secte superstitione vel pravitate corrupti fuissent fratres illi talis sententie severitate damnati.

Legebat enim sententiam, sed criminis cuiusquam vel heresis maculam seu culpam specificari in sententia non inveniebat. Tandem a ministro et diffinitoribus capituli ac custodibus audivit quod prefati fratres nullius alterius criminis rei fuissent inventi, nisi quia multum excedebant in zelo et observantia paupertatis. Quibus ipse respondit: «Utinam omnes nos, ac totus ordo talis criminis noxa teneretur!». Tunc statim mandavit omnes de carceribus trahi et ad se vocatos benigne suscepit et affabiliter locutus, ad veram patientiam et perseverantiam in sancte voluntatis proposito exhortatus est, et omnem consolationem, quam ab eo postulaverunt, ipsis liberaliter pro suarum animarum salute concessit.

Et quoniam vir Deo devotus baro Ayceton, Armeniorum rex, per suos nuntios et litteras speciales postulaverat a prefato generali ministro sibi dirigi seu mitti fratres sancte conversationis et vite, quorum sermonibus et exemplo tam ipse, quam ceteri principales regni sui et clerus ac populus possent informari, fratres quos de carceribus traxerat, videlicet Angelum et Thomam de Tolentino, nunc martyrem, et fratrem Marcum de Monte Luponis, et fratrem Petrum de Macerata et Petrum alterum misit ad eum, votis ipsius regis de predictis fratribus se plene satisfacere indubitanter existimans.

Nec deceptus in parte illa exstitit generalis minister, sed regi plus quam crediderat satisfecit et baronibus eius et religiosis et clero. Nam non homines communes, sed vere Christi et apostolorum discipulos se vidisse in ipsis et recipisse fatebantur. Quantas vero post tempora rex ipse per suos nuntios et litteras speciales gratiarum actiones generali ministro pro tantorum et talium fratrum ad eum missione retulerit, et quantis laudum preconiis ipsos extulerit, omnibus in generali capitulo Parisius congregatis patenter claruit. Ubi predicte littere presentate sunt et lecte, ad confutandam murmurationem suscitatam ex causa missionis fratrum adversus ministrum in capitulo a quibusdam emulis veritatis. Erant enim duo magni barones et alii solemnes viri missi ad regem Francie et Anglie, gallicam linguam perfecte scientes, qui maiora bona de illis fratribus verbo referebant, quam littere continerent. Ex quibus ora murmurantium obstructa siluerunt. Et minister gaudio repletus exultavit, divine providentie dispositionem admiratus, quomodo scilicet in tali puncto nuntii et littere concurrissent, ex quibus non solum excusatus est coram omnibus, sed etiam sancte et optime fecisse comprobatus.

Rege namque et baronibus et clero cum religiosis, de moribus, predicationibus et conversatione fratrum predictorum mirabiliter exultantibus, etiam ad fratres Syrie sanctitatis eorum ac bone conversationis eorum fama pervenit. Qui pro gaudio quod habere debuissent, tanta furoris et ire turbatione commoti sunt, et precipue fratres conventus Accone, ubi guardianus erat quidam frater Paulus qui fuerat socius ministri Marchie quando sententia illa impiissima data fuerat, ut minister provincialis, impulsus a fratribus, litteras diffamatorias ex parte sua et fratrum omnium Terre Sancte regi et baronibus scriberet, quod ab illis fratribus, quos susceperant et sanctos predicabant pariter et credebant, cum summa vigilantia et cautela caverent, tamquam ab hominibus perversis et ab ordine segregatis et pro schismaticis et hereticis quondam damnatis et carceri perpetuo mancipatis.

Tunc rex, habito consilio cum sapientibus suis super litteris sibi missis, vocari fecit ad se fratres et voluit primo videre obedientias eorum et litteras generalis. Quibus visis, dedit eis litteras diffamatorias sibi a ministro et fratribus Syrie missas. Quas cum legissent, simpliciter ordinem rei geste narraverunt ei. Qui satisfactione eorum audita, ampliori dilectione vinctus est eis. Furor enim fratrum communium erat implacabilis contra eos, quamvis minister, visis et auditis fratribus duobus qui ad eum pro litteris quas miserat accesserunt, culpam suam recognoverit, et verbo et opere se ipsis promiserit et exhibuerit favorabilem in futurum. Verum fratres alii conceptum furorem semper augebant.

Nam cum frater Petrus de Macerata ivisset in Cyprum et a ministro in conventu Nicosie benigne et caritative fuisset receptus, et mandaverit ei minister in quadam die solemni fratribus et regi et ceteris qui aderant predicare, cum inde ad Baffensem locum ivisset, guardianus et quidam fratres cum eo, contempto ministri sensu et mandato, detinuerunt eum, et tamquam excommunicatum, licet in mensa eum reciperent, in ecclesia ipsum intrare, presertim ad misse officium, non sinebant.

Sentientes igitur quod fratres Syrie de mora eorum cum rege semper amaricabantur magis, vale facientes regi et satisfacientes pro eo quod recessum eorum nimis moleste portabat, divisi ab invicem, alii ad generalem ministrum, alii ad suas provincias redierunt. Fratres vero Petrus de Macerata et socius eius, transeuntes per Marchiam, debiles corpore et infirmi, nullo modo impetrare potuerunt a fratre Monaldo, vicario ministri Marchie, in aliquo loco illius provincie remanere donec se generali ministro presentare valerent.

Interea fratre Petro de Morone ad pontificatum assumpto, placuit generali ministro et omnibus principalioribus fratribus in quibus Christus et eius spiritus inhabitare firmiter credebatur, et presertim fratri Conrado de Offida, Petrus de Monticulo, Jacobo de Tuderto, Thome de Trivio, Conrado de Spoleto et reliquis qui ad puram regule observantiam aspirabant, quod ad summum pontificem frater Petrus de Macerata et socius eius accederent, eo quod familiarem eum ante papatum habuissent et ipse de eorum bona voluntate plene confideret, et postularent ab eo pro se ipsis et aliis fratribus volentibus et amantibus regulam observare, obedientiam et licentiam observandi promissa absque molestiis et impedimentis aliorum qui ab illa regule fideli et pura observatione, quam sanctus Franciscus in suo testamento et in aliis suis scriptis mandaverat, spontanee declinabant.

Ipse enim dominus Celestinus multorum sanctorum et antiquorum fratrum notitiam habuerat et omnis paupertatis, humilitatis et perfectionis evangelice erat sincerus et ferventissimus amator et observator, et omnem verum Christi servum et perfectionis amatorem sincero diligebat et venerabatur affectu. Qui audiens ab eis eorum condiciones, propositum, afflictiones, affectum et votum, acceptavit in eis ea que ferventer amabat et in semetipso plene servabat. Et laudavit propositum et suscepit votum, et mandavit eisdem, fratri Liberato et socio, quod iuxta voluntatem sancti Francisci regulam et testamentum fideliter et sincere servare studerent, et niterentur superaddere etiam, si valerent. Et dixit eis quod ipse talem paupertatem semper amaverat et servare cum suis fratribus firmiter proposuerat, sed ex mandato pape et concilii fuerat coactus, si volebat fratres multiplicare, recipere proprium.

Et absolvit fratrem Liberatum ab omni fratrum obedientia et socium eius, et dedit fratri Liberato plenam auctoritatem absolvendi semel alios fratres a pena et a culpa, et precepit ei quod haberet curam de omnibus volentibus talem vitam facere et servare. Et fratribus mandavit quod fratri Liberato obedirent sicut persone sue, et quod, propter pacem et honorem fratrum minorum et ordinis, non vocent se fratres minores, sed fratres suos et pauperes heremitas, et recommendavit eos domino Neapolioni sancte romane Ecclesie cardinali, pro eo quod esset piarum causarum, ut ipse eis dixit, spontaneus et liberalis promotor.

Post hec audientes fratres quod summus pontifex prefatos fratres a sua obedientia et ordine absolvisset, statim, explorato loco ubi prefati fratres morabamur, stipendio conducunt catervam hominum mundanorum, et scienter summi pontificis reverentia et mandato contempto, procul pulso divini timoris et amoris et honoris respectu, manu armata, adhuc papa exsistente in Aquila, eos capere tentaverunt. Quare, domino Celestino renunciante papatui, visum fuit eis conveniens et utile ire et furori fratrum cedere, et pro sua maiori pace et salute ad loca remota secedere, ubi absque hominum tumultu et scandalo et libere Domino servire valerent.

Capitur interea dominus Celestinus in quadam terra que dicitur Bestia et a Standardo et domino patriarcha et aliis pluribus ad montem sancti Angeli ducitur. Ad quem fratres minores instanter postulant habere ingressum. Qui cum introducti fuissent ad eum, omnis modestie et mansuetudinis obliti, tot maledicta, tot improperia, tot blasphemias in eum proferre ceperunt, quod turbatus dominus patriarcha, qui presens erat, statim mandavit eis inde recedere et foras absque mora repelli.

Quibus expulsis, interrogavit eum dominus patriarcha: «Quid fratribus minoribus fecisti, quod tanto in te furiunt odio?». Cui ipse respondit, responsioni eius astante fratre Nicolao nunc Salone archiepiscopo, qui responsionem eius in curia frequenter coram cardinalibus et aliis viris magnis, me audiente, recitavit: «Ego numquam fratribus iniuriam vel eorum ordini feci, sed tamquam filiis honorem et gratiam. Sed pro eo quod me diligere deberent, detrahunt mihi et gratis odiunt et iniuste maledicunt. Fuerant enim in ordine quidam sancti fratres, quorum conversationem et vitam, ante multa tempora, certa experientia noveram, quibus posse perfecte servare regulam suam secundum intentionem et precepta patris eorum, sub nostra obedientia et sine fratrum minorum nomine, concessimus. Sicut ego vellem fratribus meis fieri, quando simile desiderium haberent et ad perfectionem similem consurgere veraciter aspirarent».

Quia vero tribulationis istius quinte pondus frater Conradus in Italia, sicut frater Petrus Iohannis ultra montes, sustinuit, idcirco fratris Conradi, qui in ordine antiquior fratre Petro Iohannis fuit, qui et tempore domini Clementis migravit ad Christum et post mortem miraculis claruit et in vita conversationis celestis extiterat, sustinentiam ex parte memorare quam habuerit in adversis et permanentiam in bonis, erit fructuosum et utile omnibus amantibus Christo servire perfecte.

Hic, miraculose de mundo vocatus et doctus Christi spiritus unctione, et Christo et eius fidei totus vixit. Et ita vestigiis sancti Francisci cordialiter adhesit et se totum eius moribus conformavit, ut omnes socii sancti Francisci videntes eum quasi alterum Franciscum se videre fateremur. Quinquagintaquinque annis et amplius una tantum tunica de veteri et vili panno, repetiata de sacco et aliis peciis, contentus, nudis pedibus semper incedens, preter tunicam et cordam numquam in vita sua aliquid habere voluit. Nuda humus paleis strata, vel storicio, vel tabula, lectus eius erat; ab oratione, vigiliis et ieiuniis continuis numquam cessans, omnes quadragesimas — scilicet Epiphanie, apostolorum, Domine et angelorum — ad exemplum sancti Francisci devotus et quantum poterat ab omni colloquio et tumultu sequestratus, ieiunabat.

In iuventute sua magnis a Deo preventus gratiis, sepe in aere, corpore sublevatus a terra, dum oraret inventus est, sicut ego, ab iis qui eum sursum latum et raptum viderunt, frequenter audivi. Fratres Iohannes de Parma et Petrus Iohannis eum in tanta habebant reverentia, ut eum loquentem magis audire desiderarent quam, eo presente, loqui. Nam fratribus in persecutione et tribulatione positis, quos ipse exemplo vite et verborum pura et fideli doctrina genuerat in Christo, cum ipse graviora illis faceret et moribus fratrum magis adversantia loqueretur et de ordine omnibus illis, qui affligebantur, peiora sentirent, virtute quadam emuli eius seu reverentia detenti et ligati, ipsum tangere vel affligere nullatenus sinebantur.

Denique, succedente fratre Iohanne de Murro in officio fratris Raymundi Gaufridi et doctrinam fratris Petri et discipulos eius vel eum quomodocumque defendentes graviter persequente, accusatus est ei frater Conradus de Offida in multis et gravibus, que contra eum in scriptis et testibus comprobata eidem fratres emuli obtulerunt. In primis, quod exitum de ordine ad melius regulam observandam laudabat et consulebat; et quod ipse asserebat quod fratres nec declarationes nec regulam observabant, et quod eam observare volentes, quantum poterant, impediebant; et quod alium ordinem, qui erat verus ordo fratrum minorum, laudabat et predicabat; et quod eis ministrum dederat; et multa similia his, de quibus generalis valde turbatus fuit.

Et cum vocasset eum ad se, primo legit ei omnia que de eo fratres dicebant et probabant, et post hec cum magno impetu, dolorem cordis vehementem se habere demonstrans de his que frater Conradus faciebat, dixit ad ipsum: «Sicut scidisti cor meum, ita vix me contineo quin omnia vestimenta mea in oculis tuis lacerem et scindam». Quem frater Conradus considerans vehementer esse turbatum, cordali pro ipso ad Christum oratione premissa, ita paucis et humilibus ac simplicibus verbis repente placavit, quod omnem conceptam amaritudinem adversum eum deposuit et in amore ipsius et reverentia crevit, ac deinceps usque ad subtractionem fratris Conradi de hac vita faciebat eum frequenter ad se vocari et pro magna consolatione habebat videre eum et audire eloquia ipsius.

Hic procuravit cum fratre Iacobo de Monte et Thoma de Tolentino habere licentiam a fratre Iohanne cum duodecim sociis, quos sibi eligere vellent et idoneos iudicarent, ire ad infideles, ita dumtaxat quod frater Iacobus de Monte, qui erat vir mirabilis puritatis et sanctitatis, esset vicarius ipsius fratris Iohannis generalis ministri in partibus Orientis.

Audiverant enim prefati fratres tribulationes varias et perplexas, quas sustinebant fratres illi qui ad partes Achaie et Thessalie transiverant tempore abrenuntiationis domini Celestini. Intendebant enim eos secum ad partes infidelium ducere et simul cum illis in omni puritate, iuxta gratiam quam eis prestaret Altissimus, regulam observare et tali modo a perplexitatibus talium vexationum ipsos eruere et societatis eorum spirituali solatio et auxilio roborari inter illas, ad quas ibant, infidelium nationes.

Tribulatio vero et perplexitas, quam patiebantur fratres Liberatus et socii eius, et a qua frater Iacobus et Thomas et socii laborabant ex vera caritate eos eripere, ista erat. Nam frater Conradus, nescio quo detentus oraculo, remansit cum suo socio et non transfretavit cum eis. Cum enim in quadam parva insula, satis divino cultui apta, frater Liberatus cum sociis biennio iam stetisset et quiete spirituali non modica in Domino fruerentur, fama sanctitatis eorum, verorum Christi servorum maxima impugnatrix, ad multos pervenit.

Audientes autem fratres minores, qui in illis regionibus morabantur, modum conversationis et famam a mercatoribus et nautis et ab aliis qui ad insulam solatii seu devotionis causa aliquando veniebant, quasi sanctitatis nomen sibi furto vel rapina sublatum perdidissent, dolere ceperunt. Nec curant rei veritatem explorare, sed ad refrigerium parvulorum, quos necat invidia, de suo corde mendacia fingunt, et apud episcopos et barones illius regionis diffamatoriis accusationibus, affirmando eos de secta Manicheorum esse, corrodunt: «Ideo – inquiunt – carnes non comedunt nec vinum bibunt et longe ab hominibus habitant, quia missas audire renuunt, nec credunt sacramentum altaris, nec papam esse papam, nec Ecclesiam esse Ecclesiam». Et alia similia multa, sicut omnium malorum peior et iustior eos docebat invidia.

Audientes autem episcopi et principes fratrum sermones et diffamationes, quamvis eorum verbis non crederent, formidare ceperunt. Et certificari de eis volentes, caute viros intelligentes ad insulam semel et secundo miserunt, qui et moram contraherent et omnia que ab eis fiebant, cum summa diligentia explorarent. Qui videntes quomodo missas devote et reverenter cantantes memoriam pro summo pontifice et pro Ecclesia in suis missis cotidie faciebant, et quomodo horas canonicas sollicite et attente dicebant, cognoverunt ex invidia procedere et suspicionibus falsis ea que de ipsis fratres predicabant. Et redeuntes ad suos dominos referebant que viderant, laudum commendationibus eorum mores et conversationem efficaciter extollentes.

Quocirca voluerunt principes et episcopi quod missas publice coram clero et populo cantarent ad purgationem eis imposite infamie, et quod fidem catholicam populo predicarent. Et mandaverunt eis episcopi, qui secum eos prandere faciebant, quod vinum biberent et carnes comederent et de omnibus que eis apponebantur. Et cum eorum obedientiam reverenter implessent, tunc rationem quare hec eis preceperant, retulerunt.

Turbati fratres ex his que facta fuerant, unde gaudium et letitiam, inde tristitiam, amaritudinem et furorem implacabilem assumpserunt. Et indagata veritate conditionis eorum, determinant summi pontificis adire presentiam, et tantis ac talibus apud eum eos diffamare querelis et inculpare criminibus, ut vel spontaneus aut invitus cogatur tamquam contra hereticos adversus eos proferre sententiam.

Habebant tunc fratres dominum Iohannem de Murro sancte romane Ecclesie cardinalem, qui eorum minister generalis extiterat, spontaneum promotorem omnium que petebant. Quo favente, summi pontificis presentiam adeunt et coram eo primo proponuntur, quomodo «quidam ordinis nostri apostate ad Achaie provinciam venerunt, qui propter singularem modum vivendi quem tenent, et vitam austeram quam ducunt, et licentiam domini Celestini hoc faciendi quam iam ostenderunt et habere se dicunt, tanta principes et omnem clerum ad se traxerunt, quod nullam de ipsis iustitiam facere vel rationem habere valemus».

Quibus papa prefatus dominus Bonifacius respondit, sicut qui tunc aderant viri digni fide retulerunt: «Sinite eos servire Deo, quia ipsi faciunt melius quam vos faciatis». Tunc ipsi ad refugium precogitati et assueti mendacii recurrentes, et tanto viro falsitates coram ponere non timentes, dixerunt: «Domine sancte pater, heretici et schismatici sunt ii, quos vestra sanctitas nobis prefert, et in tota terra illa predicant et disseminant quod vos non estis papa et quod auctoritas non est in Ecclesia» et plura similia, que mentem eius amare perturbare valerent. Quorum fallaciis deceptus, eorum perverse petitioni assensum prebuit, iubens fieri litteras secundum continentiam postulationis eorum. In quibus litteris exsecutores punitionis eorum fecit prelatos tres, videlicet dominum Petrum patriarcham Constantinopolitanum et duos archiepiscopos, Atheniensem et Patracensem.

Patriarcha moram tunc contrahente Venetiis, duobus archiepiscopis, quorum cuilibet per se plenam exsecutionis potestatem predictos fratres puniendi papales littere committebant, a fratribus presentantur. Thebanus autem, qui erat vir eruditus, visis litteris et emissis fratribus, dixit: «Non puto quod tam iniuste littere manaverint diebus nostris de curia romana». Et captata opportunitate, cum domino Thoma de Sola, cuius illa insula erat in qua fratres illi morabantur, locutus est et eadem replicans verba cum ipso de illarum litterarum iniustitia, rogavit eum quod illos de illa insula repelleret et quod tenorem litterarum pape fratri Liberato et sociis notificare nullo modo differret. Quod ut audierunt, se eidem domino Thebano semel et secundo studuerunt presentare; sed ipse, conscientia ductus, avertebat ab eis faciem et per suos familiares secrete interdicebat eis ut ante conspectum suum numquam comparere presumerent. Et iterum cum domino Sole loquens mandavit ei sub pena excommunicationis quod eos de terra sua, quomodo citius posset, eiceret.

Patracensis vero archiepiscopus, qui erat domini pape consanguineus, conscius de modo impetrationis litterarum, nullo modo eas recipere voluit, sed propter illarum litterarum impetrationem, magnam displicentiam de fratribus qui eas tali modo procuraverant, concepit.

Quid plura? Coguntur recedere de terra dominii latinorum tempore famis, quo divites opprimebantur penuria rerum, et nihil habentes peregrinantur et ad gentes, que eos ut hereticos devitabant, accedunt. Ubi contracta mora iam duorum ferme annorum in laboribus multis, in multa penuria et erumna, dominus patriarcha a Venetiis rediit Nigropontem. Quem mox fratres adeuntes, ut breviter me expediam, excommunicari semel et secundo quos expulerant faciunt. Leguntur excommunicationis illius littere ex mandato domini patriarche ubique, et publice excommunicantur cum sonitu campanarum, et ipsi fratres ut procuratores hinc inde ipsam patriarche sententiam publicando discurrunt. Sed divino iudicio, quanto amplius sue voluntatis contra absentes impetum ostendebant, tanto maiorem displicentiam dominorum et omnium, qui discretionem habebant aliquam, incurrebant.

Ex qua re coacti sunt, post prefatos eorum conatus impios et processus, rogare fratres illos de quibus iam superius mentio facta est, fratrem scilicet Iacobum de Monte et socios, qui iam Thebas et Negropontem pervenerant, pro pace laborare fratrum illius provincie et accedere ad illos, quos post eiectionem excommunicari fecerant a domino patriarcha. Qui dominus, post illius excommunicationis sententiam, iudicio satis pavendo, non multis interpositis diebus fuerat de hac vita subtractus. Et tractare cum eis, quorum se habere notitiam fatebantur, et modum aliquem invenire unitatis et concordie, per quem consopirentur scandala clero et secularibus ex eorum persecutione exhibita, et edificarentur de eorum prudentia et caritate, qua mediante et bona pie procurata et scandala tam leviter sedata fuissent.

Venerunt ad preces fratrum fratres Iacobus et socii, ad eos quos videre iam diu desideraverant, et tamquam si angelus de celo venisset, sanctus ille iam senex cum sua societate suscipitur. Gaudent in mensa et hospitio paupertatis, et socios eiusdem propositi se invenisse letabantur. Et nuntios ad dominum Iohannem de Murro, qui vice generalis tunc ordinem de summi pontificis auctoritate regebat, cum litteris sui vicarii, videlicet fratris Iacobi, et cum litteris ministri et fratrum provincie Romanie deprecatoriis et predictorum fratrum, celeriter mittunt. Quibus omnes unanimiter supplicabant sue paternitati, quatenus dignaretur concedere quod frater Iacobus posset secum fratrem Liberatum et socios sub sua obedientia ad partes infidelium de sua auctoritate et beneplacito ducere, cum de tali concessione pax magna fratribus illius provincie oriretur et edificatio non modica in populo et in clero et ordinis utilitas sequeretur.

Ad quod faciendum nec litteris sibi missis, nec fratris Conradi et fratris Thaddei socii sui, quem ipse dominus Iohannes super omnes fere mundi homines diligebat, potuit precum instantia inclinari. Sed misit litteras suo vicario contrarium continentes. Frater vero Thaddeus suggerebat suis litteris quod tantum bonum propter domini cardinalis deliberationem nullo modo dimitteretur.

Omisso igitur fratris Thaddei consilio, visum est fratri Liberato et sociis domini pape adire presentiam, et obedientiam Ecclesie et summi pontificis omnibus facto et verbis ostendere, et corporum et animarum in benefactis Deo curam committere, et sub specie discretionis fugam a facie persequentium nequaquam deinceps pro remedio assumere, sed ultro persequentibus viriliter se offerre.

Mox vero, ut fratri Consalvo generali ministro innotuit ternitati, quatenus dignaretur concedere quod frater Iacobus posset secum fratrem Liberatum et socios sub sua obedientia ad partes infidelium de sua auctoritate et beneplacito ducere, cum de tali concessione pax magna fratribus illius provincie oriretur et edificatio non modica in populo et in clero et ordinis utilitas sequeretur.

Ad quod faciendum nec litteris sibi missis, nec fratris Conradi et fratris Thaddei socii sui, quem ipse dominus Iohannes super omnes fere mundi homines diligebat, potuit precum instantia inclinari. Sed misit litteras suo vicario contrarium continentes. Frater vero Thaddeus suggerebat suis litteris quod tantum bonum propter domini cardinalis deliberationem nullo modo dimitteretur.

Omisso igitur fratris Thaddei consilio, visum est fratri Liberato et sociis domini pape adire presentiam, et obedientiam Ecclesie et summi pontificis omnibus facto et verbis ostendere, et corporum et animarum in benefactis Deo curam committere, et sub specie discretionis fugam a facie persequentium nequaquam deinceps pro remedio assumere, sed ultro persequentibus viriliter se offerre.

Mox vero, ut fratri Consalvo generali ministro innotuit quod frater Liberatus cum sociis redierat et erant in quibusdam heremitoriis in partibus Regni, litteris munitus papalis sententie et excommunicationis illius domini patriarche, ad illustrem virum regem Carolum Sicilie accessit et litteras efficaces ab ipso contra prefatos fratres similiter procuravit. Et fratre Thoma de Aversa inquisitore hereticorum vocato a rege ad petitionem generalis ministri, et ex regio mandato inquisitionem de prefatis et aliis quibuscumque facere misso, initiat a fratre Liberato et sociis sue inquisitionis officium in castro Fresolonis Treventine diocesis. Qui frater Liberatus in vigilia Pentecostes cum tredecim sociis eidem inquisitori se spontanee obtulit, de ea que in ipso et sociis fide catholica erat paratus reddere rationem.

Facta igitur de ipsis inquisitione cum omni diligentia, dixit ad eos inquisitor: «Ego de ista villa recessurus sum, nec cogo vos mecum venire; tamen sciatis quod maxima tribulatio erit vobis si remanetis, et minor si venietis mecum». Et conversus ad fratrem Liberatum dixit: «Non posset exprimi lingua quantum fratres minores adversus te odium conceperunt; et si ego voluissem te vendere, numquam alicuius animalis carnes fuerunt ita care vendite in macello».

Post aliquot dies inquisitor, inde cum sua familia et socio recedens, transibat per illud desertum in quo frater Liberatus cum sociis morabatur. Et ecce repente turbatus aer et corruscationes et tonitrua magna fiunt, et fulgur de celo cecidit iuxta inquisitoris equum. Qui substitit et conversus ad fratrem Liberatum et socios dixit: «Frater Liberate, ego de fide tua et sociorum tuorum sum certus, nec duco vos. Ecce locus vester prope est: si placet vobis redite ad eum. Nam ego pro minori tribulatione vestra consului vobis venire mecum». Cui frater Liberatus dixit: «Ego deliberavi non recedere a vestro consilio».

Cum autem inquisitor Thianum cum ipsis venisset, innumeras ibi a fratribus infestationes sustinuit, qui fratrem Liberatum modo precibus, modo pretio et aliquando minis, tamquam suum apostatam ab eo instantissime requirebant. Qui, licet multis eorum insultibus valde fuerit concussus, fixus in proposito stetit. Et volens fratrem Liberatum a fratrum insidiis preservare, secrete die quadam, post solis occasum, allocutus est eum dicens: «Vide ne in Regno isto remaneas, sed per vias quantum potes occultas ista nocte recedere. Et stude a curia romana vel ab aliquo cardinalium ad me litteras recommendationis habere, si vis in Regno moram contrahere, quia illis habitis, quamdiu inquisitor fuero, ab omni homine te defendam».

Fecit igitur frater Liberatus iuxta inquisitoris consilium, et assumpto uno de sociis, festinabat ad curie romane locum accedere; sed in itinere graviter infirmatus, Viterbii, in loco Armeniorum, multis mensibus omnibus ignotus iacuit. Et post annos duos, in heremitorio sancti Angeli de Vena, angelicus vir decessit. Alii vero fratres, divertentes a recto itinere, ut suum recessum de Regno notum sociis facerent, diebus aliquibus in Regno tardaverunt.

Inquisitor vero Neapolim reversus, quibus rationibus aut causis vel quibus impellentibus fuerit motus ignoro; sed statim post sex dies vel circa, per suum cursorem litteras pie fraudis misit – si tamen pie dici possunt que pios decipiunt et mitentium animas occidunt – in quibus confitebatur se non bene fecisse quod fratrem Liberatum et socios amiserat, de quibus tamquam pater intendebat in posterum gerere curam attentius, rogans eos, qui de sociis fratris Liberati remanserant, non recedere, sed suas mittere litteras ad fratrem Liberatum et ad illos quibus ipse mandaverat de Regno exire, quod redire quam citius festinarent, quia sua intentio erat ipsos tamquam fideles et catholicos viros tam clero quam populo recommendare, et talem de ipsis gerere curam, ut nullis deinceps possent in Dei servitio molestiis perturbari.

Obediunt litteris inquisitoris, et missis nuntiis cum rumoribus fraudis, revocaverunt omnes fratris Liberati socios, qui festinabant, iuxta datum eis mandatum, de Regno exire. Et ecce inquisitor rediit cum cohorte hominum impiorum, et convocatis primo sociis quos emiserat fratris Liberati in castro Fresolonis, laudavit eos in prima sua predicatione in populo, et multos alios, qui in diversis locis Domino serviebant, per eosdem fratres congregavit usque ad numerum quadraginta duorum fratrum.

Quibus congregatis, cum iam plene certificatus esset ab eis quod frater Liberatus inveniri non posset, sermonem iterum fecit in populo eorum que gerebat in animo expressivum, cum furore nimio et minarum tonitruis, omnes hereticos esse denuntians quos ipse congregaverat, et illius castri homines nutritores et fautores ac defensores hereticorum in periculum suarum personarum et rerum exstitisse. Deinde mandavit eos omnes capi et sub certis penis, ne quisquam eorum fugere posset, cum summa diligentia custodiri. Et ex tunc se cum tanta furia et animositate ad extorquendam pecuniam a clericis, laicis et monachis sub specie officii inquisitionis, inverecunde convertit, ut omnibus potius a maligno spiritu agitatus videretur, quam humano sensu vel arbitrio regi. Nam cuiusdam militis filium, sancti Onuphrii priorem, captum in turribus Castri Capuani reclusit, et quendam alium archipresbyterum, priori imponens quod de papa Bonifacio murmurasset, archipresbytero quod fratrem Liberatum et socios hospitio recepisset; alia innumera his similia faciens crudelia et impia valde, que ad explicandum magni voluminis tractatum exquirerent.

Omni namque modestia et morum honestate deposita, omnem sui officii auctoritatem et potestatem ad crudelitatem et pecunias extorquendum, conculcato conscientie stimulo, absque rubore converterat. Insuper mendaciis se ipsum involvens, per nuntium specialem litteras domino regi et ceteris principibus scribit, quibus significabat se quadraginta hereticos de secta Dulcini, natione Lombardos, cepisse, qui ad disseminandum sui erroris venenum de novo Regnum intraverant. Quas litteras cum dominus Andreas de Sernio legisset, vocavit duos fratres de sociis fratris Liberati, qui ad ipsum iverant et processus inquisitoris ei notificaverant, et dixit eis: «Erat vobiscum aliquis frater Lombardus?» Qui dixerunt: «Domine non, nec inquisitor aliquem detinuit qui de Lombardia natus sit, excepto quodam fratre apostolo, quem ipse a casu peregrinantem invenit et detinuit».

Tunc scripsit dominus Andreas inquisitori quod ipse a personis fide dignis acceperat quod nullum Lombardum, excepto uno, inter omnes quos ceperat, habebat, quare attendere ad sui officii dignitatem eum exhortabatur ut amicum precipuum, et veritate in eius exsecutione uti, sine qua, inquit, nec humana nec divina iudicia iuste fiunt. Et legit inquisitor domini Andree litteras, et furore nimio repletus, ad vindicandum se de pauperibus illis quos ceperat, quibus et prefatus dominus locum dederat, omnem indignationem et iram sui animi furibunde convertit.

Et mandat illius castri hominibus, qui pauperes fratres illos cordialiter diligebant, post tot dies sub pena tantarum unciarum coram ipso in civitate Treventi representare. Quos sibi in prefixo termino presentatos, in quandam veterem cisternam depositos fecit includi. In qua diebus quinque eos detinere fecit, quasi in vegete absque spiraculo clausos, nullum pro aliqua corporali necessitate eis exeundi aditum prebens.

Post quinque vero dies, novus Dacianus, faciebat festinanter quendam locum in civitate ad torquendum eos a suis carnificibus preparari.

Sed ut vidit quod episcopus et principales homines civitatis tale spectaculum in eorum oculis de talibus personis fieri moleste portabant, mutavit consilium, et per Bojanum transiens, ascendit ad Rocham Maginulphi, locum sequestratum et maleficiis aptum, dominum habentem per omnia conformem malitie et nequitie cordis sui. Ubi post se tractos, fame, vinculis et itinere fatigatos, includi fecit sub firma custodia. Et in crastinum ingressus ad eos, allocutus est ipsos, sub iuramento se terribili stringens: «Quia nisi confiteamini mihi quod heretici estis, hec et illa faciat mihi Deus si non vos omnes in loco isto, sub diversis suppliciis et tormentis cruciatos, occidam. Si vero, secundum quod ego quero, confiteamini quod estis vel quod aliquando in aliquo errore fuistis, statim sub levi penitentia omnes liberos abire permittam».

Cumque fratres dicerent ei quod nec ab eis quod verum non erat ipse deberet inquirere, nec ipsi sine morte animarum suarum et iniuria Dei possent tam impium mendacium confiteri, iratus inquisitor ab uno de eis, qui spiritu ferventior videbatur et sacerdos erat, iubet initiari cruciatus. Et ipse cum suis apparitoribus domum illam ingressus, ligatis post tergum manibus, trochlea adfixa ad trabem domus, que erat altissima, sursum elevari fecit et in alto per horam detentum funem repente dimitti faciebat, ut confractus dolorum vehementia vinceretur et confiteretur se quandoque fuisse hereticum.

Quem cum post multas elevationes et subitas dimissiones interrogarent, an confiteretur se esse vel fuisse hereticum, dixit eis: «Ego fidelis et catholicus christianus fui semper et sum et ero, et si aliud vobis dicerem non credatis mihi, quia propter tormenta illud dicerem. Et istud sit vobis perpetua mea confessio, quia hoc quod modo dico veritas est, illud autem mendacium esset cruciatibus extortum». Tunc amenti furore insaniens inquisitor iubet eum tunicula qua operiebatur exui et aqua frigida balneari, et saxum ligari ad pedes eius et elevari in altum et detineri et post detentionem repente dimitti, et acutissimis calamis in modum gladii tibias eius radi, et iterum in altum elevari, donec in tertiadecima elevatione funis fractus est, et de alto cum saxo ad pedem ligato cecidit, et in oculis illius fidelium subversoris semivivus et totus confractus iacens, a ministris sue perfidie inde levatus in quodam sterquilinio proiectus est.

Ad tantam enim, cum esset vir sapiens et de nobili genere natus, devenerat insaniam, ut agitatus propriis manibus minaretur inferre tormenta. Nam cum quidam de fratribus torquendus Christo se ipsum devote recommendaret, insano furore vexatus, tam fortiter eum pugno super aurem et collum percussit, quod ut pilam revolutum hinc inde proiecit ad terram, et multis diebus in collo et capite toto de percussione illa dolorem cum aurium etiam tinnitu portaverit. Alium in oculis suis tantum fune torquere fecit in capite, donec ossium capitis torquentes fractionem audierunt et cessantes pro mortuo dimiserunt.

Pueros duos inter eos reperit, quorum unum ad prandium secum tenens, prius inedia cruciatum, vino puro potatum inebriavit et ab ebrio nesciente quid assereret vel negaret, extorsit testimonium quod fratres illi erant heretici, quos tenebat. Alium puerum in eculeo nudum elevari fecit, et manu propria lanceam vibrabat ad pectus eius dicens: «Hac confestim lancea te perforabo, nisi confitearis quod omnes ii quos hic teneo sunt heretici». Et tamdiu eum fecit cruciari donec puer consensit quod scriberetur quod illi erant heretici. Et cum ab illis duobus hoc verbum finaliter habuisset: «Diximus tibi quod fideles sumus et dicimus, tu scribe quod vis», iam satiatus de tormentis eorum, fratrem Vincentium, quem primo fecerat tormentari pro mortuo derelinquit. Quosdam vero alios, qui de Regno erant et omnibus noti et a quibus non poterat recte vel indirecte cuiusquam confessionis extorquere sermonem, flagellis publice cesos, detruncatis vestibus, redire iubet ad propria. Et ad maiorem pompam et opprobrium servorum Dei, quos vinctos, quandoque ante se, quandoque post se, trahi faciebat. Virgines quasdam et penitentie feminas, tamquam hereticas usque Serniam duci iussit. Quas, cum nullis minis vel afflictionibus potuisset inducere quod de se vel de aliis confiterentur quod essent heretice, publice flagellatas remisit ad propria.

Ex aliqua autem occasione quendam de sociis fratris Liberati, nomine fratrem Thomam, alibi dimiserat; quem cum aliis adiunxisset et ille audisset ab eis quomodo permiserant quod inquisitor id quod vellet scriberet, protestando tamen et dicendo quod catholici sumus, cum forti impetu spiritus dixit ad eos: «Vos Christum negastis et veritatem eius, et occidistis vos ipsos et omnes socios vestros, cum sint catholici pro hereticis accusastis, et numquam Deus miserebitur vestri nisi publice revocetis quod dixistis, et inquisitori dixeritis quod voluntatem eius impiam timentes illud dixistis, volentes eum refrenare ab impetu furoris sui, ne occideret vos. Nunc autem audacter dicite ei quod, si amat esse vestrorum corporum homicida, quod de vestris corporibus suum desiderium compleat, quia animas vestras non tradet ipse diabolo ex confessione vestra».

In crastinum, cum venisset ad eos inquisitor, simul omnes protestati sunt «quod numquam in mente vel lingua nostra fuit talis confessio quod nos essemus heretici, sed diximus, sicut veritas est: nos catholici sumus, tu scribe quod vis, quia in illo loco deserto nos omnes occidere decreveras. Tali verbo, tue potius voluntatis indicativo quam nostre confessionis, ab homicidio nostro te retardavimus. Nunc autem occide, sicut placet. Confitemur enim et protestamur omnes illam veritatem de nobis et sociis nostris omnibus, que in oculis Dei et conscientiis nostris est et, ut certi sumus, in conscientia tua: quod vere fideles sumus, et fuimus semper et erimus usque in finem, et illam fidem quam tenet et docet sancta Romana Ecclesia, illam credimus, credidimus et credemus usque ad mortem; et scribe quod nunc confitemur et tunc confessi sumus, et revocamus illud quod tunc tibi pro nobis male volenti diximus: scribe quod vis».

His auditis, conversus ad fratrem Thomam dixit: «Ista est predicatio tua, frater Thoma, sed ego carnes tuas et ossa tua ita faciam laniari, quod superbia tua et temeritas non habebit virtutem nec potentiam talia docendi et loquendi». Et precepit eum capi et vinculis fortissime ligatum ab aliis segregari.

Cumque mandasset eum variis tormentis cruciari, dixit ad eum castellanus regis, qui verbis illis, unde inquisitor turbatus erat, interfuerat: «Per corpus meum, talis iustitia in castro isto non fiet, quod viri, qui fidem habent catholicam et confitentur, torqueantur ut negent eam». Et timens ne rei veritas ad aures regis perveniret, destitit a maligno suo proposito et ulterius talibus cruciatibus nullum vexare presumpsit, nec aliquam inquisitionem de ipsis amplius fecit, sed a vigilia Pentecostes usque ad nativitatem Domine, quasi mensibus quinque, multimode tribulavit et afflixit, ita quod plures de eis, ex his que passi sunt et in carcere et extra carcerem, mortui sunt.

Inquisitor vero ea hebdomata in qua finalem sententiam pronuntiaturus erat cepit infirmari, ita quod alter eam denuntiavit, videlicet quod nudi atque ligati primo per plateas civitatis Neapolitane ducti, sub voce preconis flagellarentur et post flagellationem, cruce signati, eicerentur de Regno; nullo ipsorum in sententia specificato errore neque ab ipso inquisitore de aliquo peccato vel errore verbi aut operis correpti aut admoniti sunt de quo in posterum se deberent cavere.

Deus autem ossa illius, qui suos fideles pauperes tam crudeliter et tam dire tractaverat, dissipare non distulit, sed et dentes eius contrivit in ore ipsius et molas eius confregit. Et cognoscens quod ad terribilis iudicii sententiam vocabatur, mente retractans mala que fecerat, mandat priori restitui et archipresbytero et aliis partem pecunie quam ab eis iniuste, cum infamia ipsorum gravi et personarum damno, rapuerat. Nam unde totum redderet non habebat, et mortis doloribus circumdatus, anxius in lecto sue amaritudinis suspirabat dicens: «Bene de alienis pecuniis, quarum aliquam partem, secundum quod habeo, restitui facio; sed quid dicam Domino, quod meliores servos suos quos in vita mea viderim, ex sola pravitate mee voluntatis tam nequiter oppresserim, mendaciter diffamaverim, crudeliter tractaverim et iniuste iudicaverim?»

Et in his, utinam non sere confessionis sue, verbis, quasi desperatus ad iustissimi iudicis Christi sententiam et iudicium audiendum accessit, dubias omnium sibi adsistentium mentes de sua salute et dolore plagatas pariter derelinquens. Accessit ad Christum, quem volens in pauperibus suis proditorie ceperat, hominibus quos non amabat placere querens, fratribus videlicet minoribus, quos semper impugnaverat, et pressuram non parvam a domino Nicolao tertio propter hoc sustinuerat. Et Christum, quem ceperat, suppliciis diversis ipsorum in sententia specificato errore neque ab ipso inquisitore de aliquo peccato vel errore verbi aut operis correpti aut admoniti sunt de quo in posterum se deberent cavere.

Deus autem ossa illius, qui suos fideles pauperes tam crudeliter et tam dire tractaverat, dissipare non distulit, sed et dentes eius contrivit in ore ipsius et molas eius confregit. Et cognoscens quod ad terribilis iudicii sententiam vocabatur, mente retractans mala que fecerat, mandat priori restitui et archipresbytero et aliis partem pecunie quam ab eis iniuste, cum infamia ipsorum gravi et personarum damno, rapuerat. Nam unde totum redderet non habebat, et mortis doloribus circumdatus, anxius in lecto sue amaritudinis suspirabat dicens: «Bene de alienis pecuniis, quarum aliquam partem, secundum quod habeo, restitui facio; sed quid dicam Domino, quod meliores servos suos quos in vita mea viderim, ex sola pravitate mee voluntatis tam nequiter oppresserim, mendaciter diffamaverim, crudeliter tractaverim et iniuste iudicaverim?»

Et in his, utinam non sere confessionis sue, verbis, quasi desperatus ad iustissimi iudicis Christi sententiam et iudicium audiendum accessit, dubias omnium sibi adsistentium mentes de sua salute et dolore plagatas pariter derelinquens. Accessit ad Christum, quem volens in pauperibus suis proditorie ceperat, hominibus quos non amabat placere querens, fratribus videlicet minoribus, quos semper impugnaverat, et pressuram non parvam a domino Nicolao tertio propter hoc sustinuerat. Et Christum, quem ceperat, suppliciis diversis cruciat, novo et insolito nimiumque facinoroso modo querens, ut in templo corporum et animarum servorum suorum mendacii idolum statuat, subverso inquisitionis officio, et factus est animarum subversor inquisitor, et sub nomine Christi predicator realissimus Antichristi. Et qui pro Christo legatione fungebatur, ut exterminator servorum Christi scienter Christum in eis persequebatur; in hoc Iudeos et Paganos excedens in malignitate et nequitia, quia Iudei, si Christum dominum glorie certitudinaliter cognovissent, ipsum, teste Apostolo, numquam crucifixissent. Paganorum verum reges pro demoniis, quos in idolis ut veros deos colebant, contra Christianos tamquam contra superbos homines et magica imbutos superstitione, iustissime se pugnare credebant.

Hic vero inquisitor veros et catholicos christianos, catholicus et ipse christianus existens, scienter persequitur, et cum tormentis exquirit ut innocentes homines et fideles negent fidem Christi quam habent, et mentiendo confiteantur aliquas diaboli hereses et in heresi diabolum adorare. Unde merito finis eius amarissimus fuit et repentinus, quia amarissime Deum ad iracundiam provocaverat. Et ideo amarissime et quasi subito subtractus est, quia in iudicio ipsius omnium sibi similium Christus Iesus iudicium premonstravit. Qui tamquam fur eis in nocte, quando securi in suis falsitatibus et pravitatibus quiescunt, supervenit et amarissima disiectos dividit morte et partem eorum cum hypocritis ponit.

Licet quendam particularem finem in morte sancti viri Petri Iohannis, et in depositione preclari viri fratris Raymundi Gaufridi a generalatus officio, et in renunciatione et morte domini pape Celestini, quinta ordinis habuerit tribulatio – qui dominus Celestinus erat habitu et nomine monachus, re vero et opere ac virtute verus pauper evangelicus, et humilitate verissimus frater minor – nihilominus illius tribulationis reliquias in vexationibus, quas frater Iohannes de Murro cum ceteris emulis prefati viri, fratribus de provincia Provincie, crudeliter intulit, doctrinam ipsius sua et totius ordinis damnans auctoritate, et in persecutionibus quas frater Liberatus cum sociis pro sola observantia regule et vite promisse sustinuit usque ad tempus mortis prefati fidei subversoris, finem generaliter habuisse, satis apparet.

Nec est contraria hec sententia illi, quam quidam ante electionem domini Celestini ab angelo Domini dicitur accepisse, videlicet quod ab ipsius abrenuntiatione usque ad annos vigintiocto sequentes magna tribulatio durationem esset habitura. Tum quia quilibet trium finalium tribulationum tam Ecclesie quam ordinis dicitur magna; tum quia in sextam Ecclesie septem tribulationes ordinis terminantur; tum quia a medio cursu precedentis tribulationis sequentis initia inchoantur.

Preterea, ille qui vidit et audivit aliqua particularia, que non communicanda suscepit nec communicavit alicui, quando terminum illum vigintiocto annorum didicit circa finem septimi anni pape Bonifatii, rem valde notabilem et specificam et temporum ordinis distinctivam in sexto die et diei hora sexta, in medio positus multorum servorum Dei, vidit.

Nam subito in medio cuiusdam hospitii monasterii magni nominis Domine, ubi quadraginta et amplius erant viri religiosi, pulpitum tobalea coopertum positum est. Et ecce diaconus, leviticis indumentis paratus, apparuit et liber septem signacula habens clausus in pulpito ponitur. Et accessit diaconus aperire librum et aperuit sextum signaculum libri, que erant in sexta libri parte lecturus. Et cum inspexisset ea que in apertione sexta continebantur, totus mente et corpore immutatus, legere que lecturus venerat non valebat, sed resolutus in lacrimas, silentio et inenarrabili gemitu, que continebantur in libro videnti reseravit. Quod universaliter que ad sextam ordinis tribulationem pertinebant, id est per ordinem fienda per se vel auctoritate superiorum, omnia erant communiter digna lamentatione et luctu. Sicut per ea que iam facta cernimus manifeste conspicimus. Nec quemquam habentem Dei spiritum, etiam si averteret oculos, puto posse latere.

Quare de his que facta sunt in fine illorum vigintiocto annorum, et proprie ad tribulationem sextam pertinentibus, forsan melius est tacere quam aliquid dicere, quia sermonibus multis explicari nequirent, et silentium diaconi ea silentio melius quam sermone, et potius luctu quam scripto, docuit esse promenda. Ideo, ad sextam tribulationem pertinentia et septimam – que, completis annis vigintiocto, in vigesimonono initium habuit, sapientie altissimi Dei iudicii et imperscrutabilis consilii ipsius importativam, expressivam et signativam – ut sint de se satis manifesta atque patentia cunctis, memorari, ad distinctionem habendam septem tribulationum particularium ordinis, que infra sextam Ecclesie finiuntur, erit precepti dati obedientiam solvere et nihil omittere de voluntate iubentis. Ita tamen, quod solum ad habendam notitiam septem rotationum, quibus ordo ad suum animalem finem revolvitur, valde pauca de multis que facta sunt, exprimentur.