Liber tertius (secunda tribulatio)

Adversus hunc virum Dei sanctum et perfectionis amoris flammantem, et alios sancti Francisci carissimos fratres et filios, secundam persecutionem omnis boni inimicus ordivit et movit.

Cum enim signatus ille angelus Franciscus, propheta fidelis in spiritu et virtute Helie, pauperibus et humilibus missus, migrasset a seculo, magna iam parte fratrum spiritu ferventium ad Christum premissa, moltitudo ministrorum et custodum in frate Helia, propter preclaram scientiam et singularem prudentiam quam videbant in eo, unanimiter concordavit, et omnes pariter post sancti transitum ipsum in rectorem et gubernatorem habere voluerunt.

Qui, generalis officium ex concordi fratrum omnium electione suscipiens, et liber, ut male putabat, ab indiscreti fervoris excessu et impetu spiritus, quem in fondatore fuisse humano sensu et carnis prudentia iudicabat, discordantia et adversantia his que sanctus dilexerat, fecerat et docuerat, audacter cepit facere et docere. Habuit quoque imitatores et fautores plurimos, et invisibiles impulsores, astutos et multos, quorum insidias et immissiones repellere et precavere non solum negligebat, sed suscipiebat spontanee et gaudenter implebat.

Nec mirum, quia iuxta sententiam illius magni doctoris Gregorii Nazianzeni «pestilentia autem est et nominatur presidentis conversatio prava», qua nihil efficacius ad infectionem et corruptionem subditorum, cuius malum tanto maius erit quanto et plurimum fuerit principatus. Quoniam maior est malignitas que ad multos vadit, ea que statuitur circa unum. Non enim ita leviter tintoris colorem accipit pannus ut contrarium, vel odorem vas ut fetorem appropinquantem. Est enim multo facilior contrarii corruptio quam sit virtus ad exequendum. Hoc namque est quod maxime circumvenit bonitatem, videlicet malignitas, et id quod magis moleste fero, considerans quia negotium promptum est et facile zelabile animalitas, et nihil ita leve ut fieri malum, etiam si non fuerit quisquam ad hanc nos agens. Rara enim est boni possessio, et ad bonum accedentes pauci, quamvis multum sit quod trahit et advocat ad illud. Difficiliter est apprehensibile bonum humane nature, tamquam ignis in aquosa et humida materia. Parati autem ad mali susceptionem et apti sunt plurimi, ut stipula quedam a scintilla ignis et vento faciliter, ut reor, accensa et consumpta. Celerius enim quis modicam malitiam assumet et ditissime quam paulatim profundam virtutem; quoniam et melli amarum quid modicum amaritudinem citius tradet, quam mel duplicatum assentio suam dulcedinem. Et scissa vorago, quamvis parva, totum absorbet inferius fluvium; recidere autem vel retinere vix viam poterit et potentissimum firmamentum.

Tradidit itaque oblivioni frater Helias et quasi parvipendenda et conculcanda arbitratus est plurima de his que viderat et audiverat a viro Dei Francisco. Et adulantium et adherentium ei sermonibus et errore seductus, et imperatoris ac summi pontificis et ceterorum presidentium reputatione et favore elatus - qui existimabant eum scientia et naturali prudentia ac apparenti morum honestate singulariter cunctos excedere - consulta sui cordis proponere cepit omnibus fratribus, ut certa et utilia ad salutem et ad faciendum possibilia et discreta.

Supererant adhuc multi de sociis beati Francisci, inter quos frater Bernardus prefatus, et frater Cesarius, vir preclare scientie et precipue sanctitatis et vite, frater Ricerius, frater Simo de Comitissa, illustris generis et spectabilis sanctitatis, frater Angelus, et Masseus, et alii non pauci, de quibus aliquos ego vidi et ab ipsi audivi que narro; qui ex toto corde revelata eorum patri ac duci, et promissa iam ex auctoritate Ecclesie roborata, fideliter et pure servare satagebant. Nec tacere poterant super eius operibus et consultis, deviis et dissonis a mandatis et traditionibus fundatoris. Dolebant igitur propter Dei offensam et animarum damnum, et humilibus verbis et piis operibus patris eorum mandatis et exemplis cordialiter inherentes, initiatas relaxationes et impuritates sequi non parvum periculum esse monstrabant.

Turbatur frater Helias cum suis sequacibus, et impatietiam et iram in mente conceptam ad tempus dissimulat, et simpliciter gradientes astute et mendaciter calumniis et querelis apud summum pontificem, priusquam persequatur et opprimat, diffamare et obscurare excogitat. Et ut dolentibus et turbatis de sanctorum fratrum pressura excusabilis appareat, iuste ex mandato pastoris et ad utilitatem sustinentium se talla agere et persegui facie tenus ostendit.

Demum, opportunitate captata, accessit ad Christi vicarium, tunc papam Gregorium, et, ut moris est talium, proposuit coram eo querimoniam fictam et coloratam magne sanctitatis, discretionis et honestatis, et necessarie utilitatis totius religionis apparentiam pretendentem, dicens: «Pater sancte, in omni multitudine, presertim simplicium, plura frequenter per indiscretionem fiunt, sub specie boni et fervoris spiritus, que, nisi corrigantur in tempore opportuno, radicata post tempus, quamvis levia videantur, magna mala parturiunt. Sunt enim inter nos aliqui fratres qui in magna sanctitatis reverentia, propter societatem quam habuerunt cum sancto Francisco, habentur in populo et in clero. Ii, se suo sensu regentes, spreto sancte obedientie freno, quasi acephali hinc inde discurrunt et loquuntur et docent ea que in totius religionis scandalum finaliter redondabunt, nisi per vestram paternitatem initiato iam malo remedium apponatur. Nam et coscientia cogente, ea coram vestra paternitate proposui que libentius tacuissem, nisi grave aliquod scandalum per eos seminari formidarem, vel si per me, caritativis et piis exhortationibus et correctionibus, reduci et frenari potuissent».

At summus pontifex, qui in magna reputatione habebat fratrem Heliam, vera esse que proponebat firmiter credens, ex sincere caritatis affectus et ferventis spiritus zelo motus, quo totus ad conservandum et promovendum bonum religionis statum singulariter ferebatur, dixit ad fratrem Heliam: «Vade et secundum spiritum et prudentiam tibi datam taliter hos fratres corrige, qui sub specie spiritus, postposita regule disciplina et sancte obedientie freno reiecto, hinc inde vagantur, quod nullum ex eis vel propter eos scandalum in religione valeat germinare, vel cuiuscumque contagionis aut dissidii causa eorum exemplo simplicioribus et fideliter obedientibus detur. Nam plerumque mala que minima putantur, neglecta, processu temporis aucta et roborata, incorrigibilia fiunt».

Nam sancte memorie papa Gregorius plurimum confidebat de frate Helia propter magnam morum honestatem quam videbat in ipso et singularem prudentiam et scientiam, qua putabatur fere omnibus religiosis illius temporis preminere. Latebat enim summum pontificem quomodo sancto Francisco frater Helias contrarius extiterat, et quod curiosa sectaretur et curiosis operam daret, et secrete plerosque doceret, et quod adversantia et discordantia a regulari perfectione foveret et seminaret, et quod relaxationum et impuritatum actor et auctor existeret, et spiritum extinguere et fundatoris intentionem moliretur sepellire, et novis superinductis opinationibus, humana pro divinis tradere cum suis sequacibus conaretur.

Et quia huius seductionis in summum pontificem scienter inventor primus fuit, et confidit de suo sensu et prudentia plusquam de sanctitate et Dei beneplacito et mandato, quod a suo audierat et acceperat prefectore Francisco celitus tam sibi quam ceteris misso, ideo cecitatem sui sensus imitatus et laqueo sue complacentie compeditus et captus, princeps persecutionis sanctorum neroniane factus, finaliter gladio, quo sanctos fratres suos percusserat, seipsum percussit cum sibi adherentibus et occidit.

Nam, excomunicatus a prefato sancto pontifice Gregorio propter sequelam imperatoris quam videbatur habere, in eadem decessit ex culpa vel negligentia sui successoris fratris Alberti, qui litteras excusationis et satisfactionis eiusdem fratris Helie per eum ad papam missas, sicut eidem promiserat, presentare neglexit. Denique, post non multos dies, successor fratris Helie, videlicet frater Albertus de Pisis, obiit, et in sacculo quem habebat in tunica littere satisfactorie ad papam misse invente sunt. Et sicut per eum veritas occultata est de moribus sanctorum fratrum summo pontifici, et mendacium persuasum, ita sue satisfactorie littere sui propositi et sue obedientie declarative, quocumque fuerint modo retente, ad summum pontificem non venerunt, sed decessit ut inobediens Ecclesie et a religione simul cum suis sociis segregatus. Sed ad facta per eum contra sancti Francisci primum fratrem et ceteros spirituales viros redeamus.

Tanti igitur pontificis auctoritate firmatus, qui de sua complacentia et voluntate regulam sibi fecerat rectitudinis et virtutis, et ex eadem motus, sanctitatem in stultitiam et in mendacium converterat veritatem coram summo pontifice, de audacia et temeritate magnanimitatem et fiduciam, et de impietate et credulitate facit iustitiam et rigorem equitatis. Et quasi leo, sed non de tribu Iuda, contra agnos insurgit ad ovile reversus: assumit quosdam fratres per omnia sue voluntati conformes, et minarum spirat et cedis in discipulos humiles fundatoris.

Iubet assumptis fratribus, ad exequendum sue voluntatis mandatum ex parte summi pontificis, in virtute sancte obedientie nemini parcere, sed captos et disciplinis castigatos, vinctos custodiri, vel ante conspectum suum habitu privatos presentari. Qui spontanee mandata complentes, iniunctis addebant, preceptori placere volentes. Et livori satisfacientes et ire gratis adversus eos concepte, ratione eorum sancte conversationis et vite, quos oderant tractabant impie et crudeliter affligebant. Feralis enim est et diabolica ira stultorum, et omne quod ab eorum desiderio et voluntate discordat exterminare et disperdere impetuose conantur; et vere talibus auctoritatem dare, aut cuiuscumque iusticie executionem committere, est favere adinventionibus Sathane et iustitie rectitudinem depravare et conculcare limites equitatis.

Capiunt innocentes, ligant, flagellant, habitu privant, et vinctos velut maleficos et latrones statuunt ante patrem furentem et iudicem odientem et cause pauperum humilium subversorem. Presentatos coram se exasperat iniuriis, improperiis vituperat, maledictis exprobat, et tam crudeliter et dire tractari facit ut magis tyrannus et maleficiorum iudex, quam minister humilium servorum Christi vel pater pauperum, videretur.

Mandat fratrem Cesarium, virum innocentem et per omnia sapientem et sanctum, vinculis ferreis compeditum, carceri mancipari. Et cuidam fratri laico, moribus et natura crudeli ac ipsum fratrem Cesarium et socios cordialiter odienti, custodiam ipsius committit, imponens eidem diligenter invigilare ne fugeret, et caute observare ne quisquam ad loquendum cum eo accedere posset.

Hieme superveniente, carcerisque ostio aperto manente, egressus extra carcerem frater Cesarius ambulabat. Quem cum frater ille laicus custos eius superveniens vidisset extra carcerem ambulare, putans eum fugere velie, in furiam versus, apprehenso fuste, ipsum tam valide et dire percussit quod de illius percussionis vulnere, post modicum vir sanctus, orans et dicens: «Pater ignosce illis, quia nesciunt quid faciunt», et gratias agens et Christo spiritum recommendans, inter verba orationis mortuus est. Primus pro zelo observantie regularis fraterna cede mactatus, tamquam protomartyr Stephanus, pro persecutoribus orans, et testimonium perhibens veritati, sanguinem fudit. Et ut fide digna revelatio comprobavit, cum corona martyrii celorum regnum adeptus est.

Eadem denique hora qua anima ipsius exivit de corpore, sanctus papa Gregorius, in excessu mentis factus, vidit quandam animam cum magna gloria et corona martyrii ab angelis in celum portari, et stupens ad visa, conversus ad angelum qui sibi visionem ostendebat, interrogat dicens: «Quis est iste qui cum tanta gloria et corona martyrii scandit ad celum?» Cui angelus dixit: «Ista est anima viri innocentis fratris Cesarii de Alemania, pro qua tu, in die mortis tue, coram Deo habes reddere rationem, quia occasione tue auctoritatis a fratribus suis occisus est, post vincula, carcerem et afflictiones plurimas, quas pro fideli et pura sue regule observantia patienter sostinuit. Et ideo cum palma martyrii securus et letus intrat in celum».

Huius rei gratia summus pontifex, admiratione repletus pariter et timore conturbatus, obstupuit et cum diligentia rei geste veritatem inquirens, repperit eadem hora qua visionem illam habuerat ab hac vita fratrem Cesareum migrasse ad Christum. Et a frate Helia et sociis se fuisse seductum intelligens, in posterum discrete precavit ab eorum astutiis, et a tam familiari eorum colloquio et singulari fiducia qua de ipsis nimium confidebat plurimum se subtraxit.

Vocatisque ad se fratribus, qui cum eo tunc morabantur, manifestavit eis que viderat et allocutus est cum merore cordis et animi indignatione, dicens: «Quid est quod tam cito ab innocentia et rectitudine spontanee declinantes, ad invicem, caritate relicta, insurgitis et mordetis, alterutrum detrahentes, et comeditis vosipsos mutuo persequentes? Et quemadmodum de animarum vestrarum periculo non curatis, voluntatibus vestris pertinaciter adherentes, ita non timuistis iudicium sanguinis hominis innocentis super vestrum caput imponere et nostre caritatis benignitatem et auctoritatem adversus hominem sanctum iniuste convertere. Heu, quam celeriter a perfectione vobis tradita a patre vestro et a pietate, humilitate et caritate, quam in ipso vidistis, cepistis declinare! Attendite vobis ipsis, et perfectionem vocationis vestre fideliter sequi, sincere diligere et vigilanter et perseveranter implere non habeatis contemptui et per ingratitudinem negligatis; quia quanto perfectior et sanctior est vestra vocatio, tanto deterior erit vestra subversio et lapsus, et damnatio peior, et nunc et in futuro iudicio». Sed ad presens de frate Cesario hec commemorasse sufficiat.

Nunc vero aliquid de frate Bernardo, quem tam singulariter, ut predictum est, sanctus Franciscus moriens benedixit, et fratribus omnibus ac generali ministro, venturo post mortem suam, recommendavit; et etiam de sociis suis aliis restat compendiose tangere.

Igitur frate Cesario virtute et scientia ceteris clariore carceri mancipato, et legibus ac disciplinis acrioribus - ad terrendum omnes, qui vite sue exemplo dirigebantur et illuminabantur sermonibus - coarctato, ad affligendum et puniendum reliquos se convertit. Quod ut sancti viri fratris Bernardi innotuit auribus, qui pre cunctis pertinacis et obstinati animi et obdurate mentis fratris Helie experientiam certam et longam habuerat, decrevit pro meliori eius furie cedere, et ire insanientis animi locum dare.

Solusque de loco in quo erat recedens, ad montium deserta se transtulit, et tuguriunculo pauperculo constructo in latere montis Sephri totus contemplationi deditus habitavit. Ubi a quodam fabro lignario, qui montem frequentabat ad sue arti necessariam materiam succidendam, inventus et requisitus quis esset et cuius rei gratia in tam aspero loco lateret, audita intentionis sue et propositi voluntate, duobus annis, ceteris hominibus manens incognitus, gubernatus est, fuga usus evangelica et licentia et conscientia fundatoris, donec frater Helias a papa Gregorio, propter imperatoris Federici adherentiam et sequelam, a sui officii ministerio depositus et excommunicatus fuit.

Fratrem vero Simonem de Comitissa, verborum contumeliis et iniurarum tonitruis et minarum conviciis, corripiens, timore parentum non tetigit sed, sub quibusdam legibus et statutis, in quodam loco remoto ab hominibus inclaustravit.

Duodecim vero alios fratres, socios principales fratris Cesarii et Bernardi, habitu privatos, disciplinis et flagellis castigatos, cum reliquis qui idem cum ipsis sentiebant, diversis penitentiis et duris punitionibus afflictos, segregavit ab invicem et hinc inde dispersit.

Sanctus vero Antonius, cuius reliquie in Padua sunt, huius tribulationis expers non extitit. Cum enim de Sicilia ad visitandum reliquias sancti Francisci venisset Assisium, captus et expoliatus a fratris Helie sagionibus, usque ad sanguinem flagellatus est. Qui verbera, flagella et contumelias pro hospitalitatis gratia patienter recipiens, laudes Deo et flagellantibus benedictiones rependebat, dicens: «Benedictus Deus, Dominus parcat vobis, fratres!» Amenti namque furoris impetu agitati, tam precipitanter sue crudelitatis rabiem implebant, ut absque alicuius indagationis scrutinio et rei veritatis certa notitia, fratrem peregrinum, incognitum et extranee nationis et lingue, captum expoliarent, vinctum crudeliter cederent, afficerent contumeliis, et improperiis lacerarent.

Huius tribulationis motoris - qui in veritate non stetit, et mendax fuit opere et sermone contumeliosus et irriverens patri, et seductor Christi vicari, persecutor fratrum suorum - iudicium intueri et finis eius habere memoriam, utilitatem et scientiam, cum timore et humilitatis desiderio, et odio superbie et proprii sensus complacentie, prestabit intelligenti, et firmabit eum in pura promisse regule observantia, et sincera et plena reverenda fundatoris. Nam, quia Dei virtutem et sapientiam propter superbiam et proprii sensus confidentiam suscipere et imitari noluit in Francisco, ideo traditus est in reprobum sensum, et infidelitatis, inobedientie, irreverentie, impietatis et impatientie in se et in religione recepit et sparsit semina et amare messis in posteros propagavit initia.

Duravit autem ista secunda vexatio seu tribulatio usque ad electionem fratris Iohannis Parentis generalis ministri, qui operibus, sermonibus et affectibus cum sancto Francisco in omnibus et per omnia concordavit. Licet enim papa Gregorius fratrem Heliam deposuerit a ministerio et excommunicaverit, non tamen propter hoc tribulatio illa ex toto cessavit, quia communiter qui preerant, ministri videlicet et custodes, idem cum frate Helia sentiebant, nec propter illum processum summi pontificis animum mutaverunt, sed fratrem Heliam amabant ut prius; et imitatores illius paupertatis et humilitatis quam sanctus Franciscus servavit et docuit, et in regula et testamento et aliis scriptis suis mandavit et statuit observari, ingeniose et astute affligere, et infamiis et detractionibus obscurare non destiterunt usque ad prefati generalis ministri adventum et electionem, in omnibus Deo gratam et religioni per Franciscum fundate maxime opportunam.

Quam tribulationem invidia illius qui de celo ruit, in ordine suscitavit; et qui passi sunt eam - socii fundatoris fratres Egidius et Angelus et alii qui supererant - me audiente, referebant, volentes suis sermonibus imprimere in cordibus auditorum quia nihil tantum princeps inferorum abominatur et odit, quantum illam pauperem, nudam, humilem, piam et pacificam Christi vitam, quam per Franciscum in Ecclesia in finibus temporum innovavit Pater misericordiarum et luminum, ad dandam scientiam et doctrinam opportunam et necessariam ad salutem, contra cupiditatem, vanitatem et superbiam, in finibus dierum per exterminatorem omnium bonorum in Ecclesia suscitandam.

Fuit autem suscitata tribulatio ista secunda a viro de sua sufficientia plurimum presumente et de sua prudentia maxime confidente, aspirante ad ea que supra se erant, et extendere se ad priora negligente et indiscretum putante, et aspicere ad ea que retro sunt humanum arbitrante, et paupertati evangelice contraria sentiente et docente - ambulare videlicet in viis vanis et magnis, humilitati et caritati Christi et veritati oppositis - equante et preferente se humili et pauperi Francisco, in ruinam et exterminium proprium et suorum sequacium, et tunc et nunc et usque in finem.

Quorum moltitudo, male sata primo, germinavit et insurrexit sicut contra filios Seth generatio filiorum Lamech; et Ismaelite et Moabite et filii Esau contra filios Isaac et Iacob; et Egyptii et Amalechite contra filios Israel; et sicut filii Israel contra Moisen et prophetas. Et sicut scribe et Pharisei, sacerdotes et principes Iudeorum convenerunt in unum adversus Dominum et adversus Christum eius; quia non primo quod spirituale est, sed quod animale; et quod vere spirituale est non de hoc mundo est, sed regni celorum est. Et nos omnes sub similitudine et tyrannide regni animalis transimus, quare ad anteriora et interiora nos extendere et convertere realiter totos et semper, ex caritate veritatis, cum omni veritate humilitatis et fidei integritate, debemus. Quia non qui dicit mihi «Domine, Domine» introibit in regnum celorum, sed qui fecerit voluntatem Patris mei qui in celis est; neque qui docet, sed qui docet et facit; neque qui in manifesto Iudeus est, nec qui in manifesto in carne circumcisus, sed qui in abscondito Iudeus est, et circumcisus corde non littera sed in spiritu, cuius laus non ex hominibus sed ex Deo est.

Non est enim nisi damnationis augmentum humilitatis habitu induere et humilitatem impugnare, profiteri paupertatem et pauperes et paupertatem et usum eius odire. Castitatem, caritatem et pacem predicare et commendare sermonibus, et moribus et actibus et affectibus inimicitias, odia et immundicias sectari et servare. Odisti omnes qui operantur iniquitatem et perdes omnes qui loquuntur mendacium. Cum omnes dicit neminem exdudit. Omnis arbor que non facit fructum bonum excidetur et in ignem mittetur. Si enim qui bonum fructum non facit absque omni miseratione in ignem mittetur, nullius condicionis vel habitus homine excluso, qui mala facit et bona negligit, ubi apparebit?

Nunc autem communiter omnes fabricamus nobis viam latam, et Heliam et mundanum spiritum in Helia sequimur, potius quam Christi spiritum in Francisco; et christianum humilitatis nomen habere contra veritatem volumus, non mundanum; et filii Francisci et non Helie diligimus cum operibus oppositis nominari, sed usque in hodiernum diem verum est et verificabitur et dicetur: «In monte Dominus videbit». Novit enim Dominus qui sunt eius; et discedat ab iniquitate omnis qui invocat nomen Domini. Qui enim bene facit ex Deo est, qui male facit non novit Deum; et malefacta in fine occultari non possunt, quia veritas inalterabiliter, visibiliter et indelebiliter omnia continet, et veritate Christo apparente, omnia nuda erunt. Et beatus qui, propter homines, Christum sequi non dimittit, et fidem et paupertatem et humilitatem eius corde credit, et ore et opere confiteri non erubescit, quia confitebitur eum Christus coram Patre suo et angelis eius.

Sancto Francisco successit Helias, Helie Albertus, qui pauco tempere vixit. Alberto Iohannes Parens, Romanus, qui in confessione paupertatis et humilitatis vere gloriabatur, et ad sectanda vestigia patris sui totus aspirabat, et ad puram regule observantiam sermonibus et operibus omnes trahebat. Et tempore ipsius carnaliter sapientes omnes siluerunt. Cui successit frater Aymo Anglicus, vir litteratus, sanctus, prudens et humilis, qui bona plurima, quantum in se fuit, in ordine fecit. Quo decedente, frater Crescentius de Marchia Anconitana factus est generalis, sub quo tertia persecutio initium et finem habuit.